نگاهی به اندیشه سیاسی تنها برادر ناصرالدین شاه قاجار عباس میرزا ملك آرا(بخش دوم)

توهم همدستی با بابی­ها برای قتل ناصرالدین شاه و تبعید از ایران

محمد توحیدی چافی

مسئله لاینحل جانشینی قاجارها در حادثه سوء قصد بابیان به جای ناصرالدین شاه یك بار دیگر گربیان عباس میرزایی را كه حالا دیگر سیزده ساله شده بود گرفت. اتهامات همیشگی مهد علیا و دیگران كه عباس میرزا در مركز سوء قصد بوده، مثل همیشه حتی رگه­هایی از حقیقت را با خود همراه نداشت، اما می­توانست حداقل دستاویز لازم را به ناصرالدین شاه برای از بین بردن رقیب بالقوه خود بدهد، پس از مرگ محمود میرزا دو فرزند پسری كه به تازگی پیدا كرده بود، سلطان معین الدین نیز ثمره ازدواج با زنی قاجار بود كه وی را واجد شرایط برای ولیعهدی می­ساخت.

گویش گیل ودیلم

کلیک کنید

تولد سیاسی، گناه بردار شاه بودن

محمد توحیدی چافی

کلیک کنید!

۲ Responses به “قهوه قجری”

1. حسین نوشته:
   ۱۴ فروردین ۱۳۸۹ در ساعت ۱۱:۴۶ ق.ظ

   سلام…کتاب قهوه قجری از آتاری است که به قول شما خواندنش به خصوص برای خواص و نخبگان ما به واقع واجب عینی است.سرگذشت ایران عزیز در دستان رجال زمان ما بی شباهت به آن دوران نیست .مردانی حتی حاضر نبودند بخاطر منافع ملی ایران هم شده دست از رقابت های ویرانگر بردارند.رقابتی که همواره تاوان آن را سرزمین و مردم ایران با خاک و خون پاک خودداده اند.قهوه قجری حکایت قهوه ای هزاران بار کشنده تر از قهوه مسموم قجر هاست .چرا که آن جان عزیز یک تن را می گرفت و این جان عزیز ایران وروح ایرانی را به مسلخ سیاست بازی ها و فریب کاری ها و تزویر ها میبرد.

محمد توحيدي چافي 

(حماسه‌هاي ملي)

1- شاهنامه مسعودي مروزي

به  عقيده دكتر ذبيح الله صفا نخستين ناظم روايات حماسي ايرانيان شاعريست بنام مسعودي مروزي. بنابر عادات ايرانيان نسخ شاهنامه مسعودي داراي تصاوير بود. سال سرايش اين شاهنامه 300 هجري مي‌‌باشد.

2- گشتاسب نامه دقيقي

موضوع اثر داستان گشتاسب و جنگهاي مذهبي او با ارجاسپ را در هزار بيت است. شاعر آن ابومنصور محمدبن احمد دقيقي از ايرانيان زردشتي و از شعراي بزرگ عهد ساماني است. هزار بيت از اشعار وي دقيقا در شاهنامه فردوسي نقل شده است.

3- شاهنامه فردوسي

بزرگترين منظومه حماسي و تاريخي ايران شاهنامه فردوسي است. شروع سرايش 370 پايان 402 يعني پس از 30 يا 31 سال به پايان رسيد. فردوسي قبل از شروع شاهنامه داستان‌هاي بيژن و گرازان و بيژن و منيژه را به نظم درآورده بود چرا كه اين داستانها به فصاحت بقيه شاهنامه نمي‌رسد.

منبع اصلي سرودن شاهنامه، شاهنامه منثور ابومنصور موفق هروي است كه به شاهنامه ابومنصوري مشهور است.

سه دوره متمايز در شاهنامه وجود دارد: 1- دوره اساطيري            2- دوره پهلواني  

 3- دوره تاريخي

  4- گرشاسپنامه

دومين اثر بزرگ حماسي (بعد از شاهنامه) گرشاسپنامه اسدي طوسي شاعر قرن 5 هجري است ظاهرا نخستين داستان‌ حماسي است كه پس از شاهنامه فردوسي به نظم درآمده است. گرشاسپنامه به داستان گرشاسپ پهلوان بزرگ سيستان جد اعلالي  رستم پرداخته است و داراي 7 تا 11 هزار بيت است.

5- بهمن نامه

اين منظومه موسوم است بنام بهمن پسراسفنديار ولي بيشتر را راجع است  به سرگذشت خاندان رستم. شماره ابيات 6000 بيت است و به كين خواهي بهمن از خاندان رستم اختصاص دارد.

6- فرامرزنامه

سراينده معلوم نيست. داستان لشكركشي فرامرز به هندوستان در حمايت از نوشاد راي هند باژ گذار ايران است. نظم داستان در قرن پنجم صورت گرفته و به محمود غزنوي تقديم شده است.

7- كوش نامه

در قرن پنجم به تقليد از شاهنامه سروده شده است. داستان كوش پيل دندان پسر كنعان پسر كوش برادرزاده ضحاك است كه در عهد فريدون طغيان كرد و با خاندان جمشيد دشمنيها كرد.

ايرانيان او را نمونه مهاجمان سامي نژادي كه پيش از استقلال ايرانيان به ايران ميتاختند قرار داده‌اند. سراينده اثر همان حكيم ايرانشاه ابن الخير ناظم بهمن نامه است.

8- بانو گشسبپ نامه

وي يكي از دختران رستم است كه در پهلواني و چالاكي در ميان مردان نيز مانند نداشت خواستگاران بزرگي همچون فغفور، و قيصر و خاقان چين داشت ولي رستم او را به گيو پسر گودرز كشوادگان داد. وي مانند زربانو از خاله كيقباد زن رستم پديد آمد.

9- برزو نامه

برزو پسر سهراب است كه «‌سرنوشتي مانند پدر دارد. سهراب پيش از نبرد با ايرانيان درزمين شنگان به دختري «شهرو»‌ نام دل باخت و برزو حاصل اين عشق است. برزو بدست رستم اسير شد و پس از افشاي راز به ايرانيان پيوست. آنكتيل دو پرون سراينده آن را شاعري بنام «‌عطايي» مي‌‌داند.

10- شهريار نامه

اين منظومه متعلق است به اواخر قرن پنجم ه و از آن روي اهميت دارد كه در آن اعمال پهلواني خاندان رستم تا پشت سوم به نظم كشيده شده است. شهريار آخرين فرد مشهور از خاندان گرشاسپ در حماسه ملي ايرانيان است. شهريار پسر برزو پسر سهراب پسر رستم است كه مانند جد خود بي‌آگهي از نسب خود با خويشان به جنگ پرداخت كه به صلح انجاميد.

ناظم داستان قطعا سراج الدين عثمان بن محمد مختاري غزنوي است.

11- آذر برزين نامه

آذر برزين پسر فرامرز از دختر صور پادشاه كشمير بود كه هنگام جنگ پدر با بهمن در هند مي‌‌زيست. بياري پدر شتافت و اشتباها در لشگرگاه بهمن از دريا برآمد. گرفتار آمد و به جرگه پهلوانان بهمن پيوست. داستان آذر برزين از تولدش شروع و به مرگ او ختام مي‌‌پذيرد.

12- بيژن نامه

داستاني است منظوم در باب بيژن پهلوان معروف ايراني پسر گيو پسر گودرز كشوادگان مجموع ابيات آن 1400 تا 1900 بيت است. اصل داستان برگرفته از داستان رزم بيژن و گرزان در شاهنامه است. سراينده همان خواجه عميد عطاء صاحب برزونامه است.

13- لهراسب نامه

از قطعات شاهنامه غير از بيژن نامه داستان ديگريست بنام لهراسب نامه كه تا پايان داستان رستم و شغاد و شامل مقدمه‌اي در چهار بيت است.

14- سوسن نامه

 قسمتي از برزو نامه است. سوسن زني توراني را مشگر و افسونكار بود. افراسياب او را به همراه «پيلسم» به جنگ رستم فرستاد. كيخسرو به ياري رستم شتافت و افراسياب گريخت. اين داستان از بهترين ابيات برزونامه عطايي است.

15- داستان كك كوهزاد

كك كوهزاد از نژاد اوغان (افغان) بود. اين داستان را بهار از مجعولات عهد مغول مي‌‌داند. داستان حكايت از خاطرات سيستانيان از آزار قوم بلوچ و افغان دارد. رستم در كودكي به همراه ميلاد به جنگ وي شتافت و همين مايه اعجاب سام و زال گرديد و شهرت رستم از همين جا آغاز شد.

16- داستان شبرنگ

حكايت جنگ رستم با شبرنگ پسر ديو سپيد است و همه ديوان مازندران و برافكندن آنان. اصل داستان منسوب به آزاد سرو كه رستم در مقدمه شاهنامه از او سخن رانده و گفته است «بسي داشتي رزم رستم بياد»‌

17- داستان جمشيد

جز ملحقات شاهنامه حكايتي است بعنوان داستان جمشيد و عبارتست از خروج ضحاك بر جمشيد و نامه نوشتن بدو و انكار حذايي جذابي وي و .... قسمت بزرگي از آن منقول از گرشاسپنامه اسدي طوسي است. مملو از كلمات عربي و يقينا متعلق به بعد از حمله مغول است.

18- جهانگيرنامه

منظومه مفصل و حماسي جهانگير نامه به ماجراي جنگ جهانگير پسر رستم با ايرانيان ودرآمدن او در سپاه ايران و آنگاه جنگ او با رستم در مغرب حكايت دارد. اين داستان در عين شباهت به داستان غم انگيز سهراب از اين عاقبت غم انگيز بركنار است.

گوينده شاعر گمناميست بنام قاسم و متخلص به مارح كه در هرات آن را به نظم كشيده است.

19- سام نامه

آخرين داستان منظوم از حماسه ملي ايران كه اكنون دردست است منظومه ايست  بنام سام نامه و متعلق به اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم مي‌‌باشد. اصل داستان از تولد سام نريمان از دختر شاه بلخ و به ماجراي دل باختن‌ها و جنگهاي او پرداخته است. اين منظومه منسوب است به خواجوي كرماني شاعر معروف قرن هفتم و هشتم هجري!

فصل اول : نقش سرنوشت ساز رقابت های رجال سیاسی

مقدمه

تاریخچه مختصری از قاجارها

نقش رقابت های رجال سیاسی در انتقال سلطنت

نتیجه

نقش چالش های سیاسی در بین رجال و نخبگان سیاسی

فتحعلی شاه قاجار

نقش دیوانیان و رجال سنتی در تثبیت موقعیت فتحعلی شاه

چگونگی کنار رفتن رقبای دیگر فتحعلی شاه

محمد شاه قاجار

ویژگی میدان رقابت در دوره انتقال سلطنت به محمد شاه

نقش رجال سیاسی در انتقال سلطنت به محمد شاه

الف) آصف الدوله ، حمایت از محمد میرزا در عین رقابت

ب) نقش قائم مقام در کامیابی محمد شاه

چالش با دشمنان سلطنت به سود محمد شاه به زبان قائم مقام

ناصر الدین شاه

اهمیت رقابت های سیاسی در دوران ولایتعهدی

رقابت های سیاسی پس از مرگ پدر

الف) جناح بندی های موجود پس از مرگ شاه

ب) خلاء قدرت سیاسی و مجلس جمهور

فصل دوم : طبقه بندی ، کارکردها و جایگاه رجال سیاسی

شاهان قاجار

جایگاه شاه در جامعه ایرانی

تاثیر این باورها در سیاستگذاری های شاهان قاجار

بهره برداری شاهان قاجار از رقابت های رجال سیاسی

نتیجه

شاهزادگان

اعتماد بین شاهزادگان در عین رقابت

نتایج رقابت شاهزادگان در تحولات سیاسی

فزرندان شاه ، تهدید یا فرصت

ظل السلطان و تو هم رقابت با سلطنت

نخبگان سنتی (دیوانیان وزراء ، صدراعظم ها و.... )

بهره برداری شاهان قاجار از رقابت های رجال سیاسی

نتیجه

شاهزادگان

اعتماد بین شاهزادگام در عین رقابت

نتایج رقابت شاهزادگان در تحولات سیاسی

فزرندان شاه ، تهدید یا فرصت

ظلل السلطان و توهم رقابت با سلطنت

نخبگان سنتی (دیوانیان وزراء ، صدراعظم ها و ... )

ویژگی های میدان رقابت

دیوانیان قدرتمند و بی دفاع

ظهور مردان صاحب اندیشه و شکست آنها از

برخی از آثار سوء رقابت های دیوانیان و نخبگان سیاسی

حرمسرا و صاحیان نفوذ آن

ورود تدریجی زنان به عرصه سیاست در دور قاجار

دوره اوج گیری نفوذ حرمسرا و شرکت مستقیم و تاثیر گذاری در

نقش حیاتی مهد علیا

مقابله با امیر کبیر (امیر کبیر آینده )

مهد علیا نوری

ظهور جیران تجریشی ، دومین زن با نفوذ حرمسرای ناصر الدین شاه

نتیجه

روحانیون (تعامل و تقابل روحانیون با شاهان قاجار)

دورنمای بحث

انزوای سیاسی روحانیون در دوره ء آقا محمد خان

دلایل ورود روحانیون به رقابت های سیاسی در دوره فتحعلی شاه

محمد شاه و سیاست تقابل با روحانیون

ناصر الدین شاه و سیاست تعامل و تقابل با علما و روحانیون

نتیجه

فصل سوم : رقابت های و تقابل های رجال سیاسی در برخی حوادث

جنگ دوم ایران و روسیه

بستر سازی دیوانیان ( موافقان و مخالفان جنگ)

نقش عباس میرزا و شاهزادگان در شروع جنگ دوم

ماجرای قتل گریبایدوف

سایه کینه های گذشت بر حادثه

نقش علما و بهره برداری انگلیس

نتیجه

جنگ ایران و انگلیس و مسئله هرات

بسترهای روانی بروز حادثه

نمایش بیهوده نوری وچالز موری (ماری )

امیدهای ایران و تنزل در تصمیم گیری ها

نقش رقبا و فشار دشمنان نوری در نتایج بحران

نتیجه

فصل چهارم : مهمترین رقابت های سیاسی عصر ناصری تا پایان

تقابل شاهزادگان ، حرمسرا ، حکام و دیوانیان سنتی با

بیگانه ای مقتدر در میان سهم خواهان

آب در خوابگاه مورچگان ، مبارزه با فساد

یک گام به جلوی مخالفان امیر

حسادت شاهانه ، دشمن اصلی امیر

ایست

اه آخر ، تو هم شاهانه

نتایج عزل و قتل امیر

نتیجه

تحلیل تقابل منافع و رجال سنتی و جناح بندی های پس از عزل

امیدواری شاه و دشمنان امیر به میرزا آقاخان نوری

دلایل دشمنی با نوری

مسئله هرات چالش بزرگ نوری

شاه برنده نهایی رقابت رجال با نوری

صدرات بلاغزل یا دره عزل 0دیوانیان علی نوری )

نتیجه

تقابل منافع سنت گرایان با نوخواهی و قانون گرایی

شکل گیری بسترهای لازم جهت صدرات سپهسالار

آغاز اقدامات اصلاحی سپهسالار و چالش آن با منافع رجال سنتی

امتیاز رویتر بهانه مخالفت رقبای سیاسی با سپهسالار

نقش حکام ولایات و اعیان و شاهزادگان

نقش حرمسرا (انیس الدوله )

نقش نظامیان

نقش روس ها

ریشه های رقابت بین سپهسالار و برخی دیوانیان

نتیجه

نتیجه گیری نهایی

نمایه

منابع

                                                                 محمد توحيدي چافي

تقابل ورقابت شاهزادگان، حرمسرا، حکام و دیوانیان سنتی با سیاست­های اصلاحی امیرکبیر

بیگانه­ای مقتدر در میان سهم خواهان

هر پژوهشی که تاکنون دربارۀ امیرکبیر صورت گرفته است، جدا از بررسی اصلاحات وی، مهمترین کار خود را به رقابت­های رجال سیاسی درباری و با نفوذ، با وی و تأثیر رقابت­های آنها در برکناری و قتل او اختصاص داده است.

ما در این پژوهش بر آن نیستیم، که تمام زندگی سیاسی امیر را مو به مو شرح دهیم، بلکه برآنیم تا تأثیر جناح­بندی­های موجود در آغازین سال­های سلطنت ناصرالدین شاه را در سرنوشت سیاسی امیرنظام بررسی کنیم. سرنوشتی که قدر مسلم، اهداف و سیاستگذاری­های کلان وی را نیز هدف قرار داده و کشور را از فرصتی که برای ترقی پیدا کرده بود، محروم کرد.

کشوری که امیرکبیر آن را تحویل گرفته بود، سرزمینی بود که در اثر دخالت­های بیگانگان و سیاست تمرکزگرایی و قلع و قمع صدراعظمی چون میرزاآقاسی «اکثر تشکیلات آن از هم گسیخته و چهار نعل رو به اضمحلال پیش می­رفت» (مکی، 1323؛ 2).

کهنگی و کهنه پرستی تنها در نبود نهادهای اجتماعی، جلوه نمی­نمود، بلکه تمام رجال سنتی و دیوانیانی که دست قدرتمند آقاسی، آنها را از دخالت در امور مملکتی و عرض اندام در برابر وی، بازداشته بود، حالا بر اثر مرگ محمدشاه و رها شدن انرژی­ها و تنها عامل اقتدار صدراعظم سابق، به مرحلۀ انفجار رسیده و به طمع دست یازیدن به هرم بالای قدرت و به خصوص صدارت شاه جوان، به سوی پایتخت و دربار سرازیر شده بود. در حالی که در گذشته توجه مریدانۀ محمدشاه به آقاسی، هرگونه رقابتی را با وی بی اثر کرده بود و رقبایِ سنتیِ «شخص اول مملکت»، راهی تبعید و دچار انزوای سیاسی شده بودند.

از سوی دیگر جوانی و کم تجربگی شاه جوان، بسیاری از مدعیان قدرت را بر آن داشته بود که قیّم مآبانه و سهم خواهانه در ناصرالدین شاه بنگرند و بکوشند وی را از همان ابتدا تحت نفوذ خود در آوردند.

برای نخستین بار بود که شاهزاده­ای در ایران، تا این حد به جای جنگ و خونریزی و چشم کندن و به زندان افکندن، با دست­های دیپلماسی، رایزنی­های سیاسی و دلایل نرم­افزاری به سلطنت رسیده بود. نه کسی در میدان جنگ در برابر دشمنانش قد بر افراشته بود که حال سهم خواهیش در مقابل دیگران جایگاه ویژه­ای پیدا کند و نه چون قائم مقام در میدان دیپلماسی نقش بی­بدیلی ایفا کرده بود که نقش مهم او، صدارتش را تضمین کند. از سویی دیگر اقدامات جمعی «مجلس جمهور» و مخالفان آن در شهر رقبای صدارت را متنوع کرده بود، به گونه­ای که جناح­های زیادی قبای صدارت ر ابر تن خود برازنده­تر می­دانستند.

هنوز روح الهیارخان آصف­الدوله قدرت­نمایی می­کرد و در مرتبۀ بعدی، صدرالممالک و میرزاآقاخان قرار داشتند، که این دومی به سبب نزدیکی با مهدعلیا، وزنۀ قدرتش سنگین­تر به نظر می­رسید.

مهدعلیا که تلاش­هایش را در تثبیت آموزه­های سیاسی شاه در دوره ولایتعهدی برشمردیم، ریاست شورایی را برعهده داشت که به منظور قطع ید از آقاسی و انتقال سلطنت به ناصرالدین شاه و
سهم­خواهی­های آینده تشکیل شده و وظیفه­اش را تا رسیدن امیر نظام و شاه به پایتخت، به خوبی ایفا کرده بود. او در واقع نماینده شاهزادگان، درباریان و کسانی بود که خون قاجار در رگ­های آنان
می­جوشید. آنها اگر چه ممکن بود توقع زیادی در کسب مناصب بالا نداشته باشند، اما حداقل در گرفتن مستمری­ها و منافع سنتی و تاریخی خود از شاه و خزانۀ دولت متوقع بودند.

دراین میان، امیر نظام به مسند رفیع صدارت تکیه زد. مسندی که بسیاری در پایتخت منتظر تصاحب آن بودند. اما امیرکبیر با شناخت حساسیت­های موجود و «برای جلوگیری از بروز حسادت، از قبول لقب صدراعظم یا نخست وزیری خودداری نموده و فقط لقب امیرنظام را برای خود انتخاب کرد» (سایکس؛ ج 2؛ 530). امیرکبیر دست پرودۀ مکتب قائم مقام بود و به خوبی با دردهای ایران آشنا بود. امیر نظام از جزئیات قتل قائم مقام به خوبی آگاه بود و همچنین به قدرت پنهان شاهزادگان، حکام و دیوانیان سنتی واقف بود. او با شناخت این واکنش­ها، در عین حال که به برنامه­های اصلاحیش وفادار بود، می­کوشید از حساسیت­های اضافی جلوگیری کند.

آب در خوابگه مورچگان – مبارزه با فساد

به تعبیر سایکس، ایران در روزگاری که امیرکبیر صدارت شاه آن را به عهده گرفت، «مانند اروپا در قرون وسطی، به وسیلۀ حکامی اداره می­شد که یگانه منظور و هدف آنها، جمع کردن ثروت بود» (همان، 540).

رقابت امیرکبیر بیش از آنکه با رجال سنتی و درباریان و با نامهای اشخاص باشد، با سیستمی بود که عامل این رقابت­ها محسوب می­شد. سیستم کهنه و پوسیده­ای که نظم و قانون و نوسازی را بر نمی­تابید و ناخواسته همه آنها را در مقابل امیرنظام قرار می­داد؛ وگرنه به جز در موارد برخورد با فرقه­سازی­ها و نیز جدایی­طلبی­ها، مانند فتنه سالار در خراسان که امیر محکم در مقابل آن ایستاد و تا نابودی آن پیش رفت، در برخورد با دیوانیان سنتی و بعدها مهدعلیا، روش مدارا را در پیش می­گرفت و در نامه­های خود به شاه توصیه می­کرد رعایت جانب مادرش را نگه دارد. چنانکه در نامه­ای از شاه می­خواهد برای دلجویی مادرش به دیدن او برود. «نواب هم ان شاءالله به محض تشریف بردن قبله عالم روحنا فدا از یمن قدم مبارک خوب می­شود» (نامه­های امیرکبیر؛ 1371، 77).

بعید به نظر می­رسد که امیرکبیر از ورای دلگرمی­های شاه و نامه­های تأییدکننده­اش، سست بودن پایه­های قدرت خود در مقابل سیل بنیان برافکن مخالفان را تشخیص نداده باشد. وی با شناخت
لایه­های قدرتمند قاجار، از شاهزادگان گرفته تا حرمسرا و نیز دیوانیان سنتی، می­کوشید در عین تأیید بر خواسته­های اصلاح طلبانه­اش، اقداماتش را به دور از اغراض شخصی جلوه دهد. چنانکه در خصوص میرزا آقاخان نوری، اگر چه در ابتدا بازگشت خودسرانة او را به پایتخت زیر سئوال برد، ولی در مقابل مقاومت مهدعلیا و حمایت ضمنی شاه، از خود انعطاف نشان داد و حتی «در نتیجۀ اصرار کلنل فرانت، او را در منصب قبلی­اش، یعنی وزارت لشکر، ابقا کرد» (امانت؛ 166) و حتی به تعبیر منتظم ناصری، با او که «در امور عراق و بعضی ممالک بصیرتی داشت، راه اتحاد گرفت» (اعتمادالسلطنه؛ 1693).

اما آنچه مسلم بود، اقدامات او در تحدید مستمری درباریان و امتیازات بی­حد و حصر و دور از قانون آنان، خود به خود امیر را مقابل آنها قرار می­داد. اینکه مهدعلیا پس از مرگ امیر به شاه
می­نویسد: «امیر شاهزادگان بیچاره را کمتر از سگ کرده بود ...» (نوایی؛ 39)، خود نمایان می­سازد که اصلاحات امیر چگونه منافع آنها را به چالش کشیده بود.

اما امیرنظام مصمم بود که «دوائر پوسیده دولتی را اصلاح کرده، به تمام تجاوزات و سوءاستفاده­هایی که جریان داشت، از قبیل خرید و فروش مشاغل و حکومت­ها، دادن وظایف و مستمریات زیاد به اشخاص نالایق و بالاخره غارت سربازان دولت از طرف افسران و صاحب منصبان خودشان خاتمه دهد» (سایکس، 530). امیر، نخست دستور داد از بکار بردن القاب بی­معنا در نامه­های اداری خودداری شود، «حتی مقرر داشت که خطاب به وی و دیگر وزیران به همان لقب جناب بسنده نمایند» (بیانی، ج 3؛ 13). امیرکبیر گرفتن رشوه را برای کارگزاران دولت ممنوع کرد و برای آنها مواجبی تعیین کرد. برای متعادل کردن دخل و خرج کشور بر بیشتر وظایف و مستمری­هایی که وابستگان قاجار، مانند شاهزادگان، بدون دلیل دریافت می­کردند، خط بطلان کشید. گرفتن مالیات­ها را براساس اصول درستی قرارداد و تبعیض در این مهم را موقوف دانست، به گونه­ای که در مدت کوتاهی خزانۀ کشور را از مالیات­های منظم پر کرد.

یک نمونه از اقدامات اصلاحی امیر این بود که به دستور او قرار شد به وضع اراضی «املاک تیول» و «خالصه» رسیدگی شود. این اقدام سر و صدای درباریان و نزیکان شاه را به همراه داشت، به شکلی که امیرکبیر مجبور شد به شاه توضیحاتی داده و از صدهزار تهدید به قتل سخن بگوید و برای شاه بنویسد: «هرروز به نمک قبله عالم ... صدهزار تهدید به قتل می­نمایند» (نامه­های امیرکبیر؛ 196).

امیرکبیر در مقابل این همه تهدید، به قدرت شاه پناه می­آورد و به شاه می­نویسد: «دشمن از برای این غلام، از زن و مرد زیاد است، خداوند وجود پادشاه ... را از بلا محافظت نماید» (همان؛ 133). اما وابستگی این لایه­های قدرت سنتی یعنی شاهزادگان و حکام و زنان حرمسرا، به امتیازات سنتی و فراتر از قانون و یا قوانین نانوشته قجری، چنان بود که یک تن نمی­توانست در برابر سیل خروشان آنها مقاومت کند.

بنابراین می­بینیم که هدف مخالفین و دشمنان امیر، سیاستگذاری­های اوست، نه دشمنی شخصی با او. برای آنها تفاوت نمی­کرد که امیر مجری آن باشد یا نوری. سخن شیل که تقصیر را به گردن فساد موجود در دربار می­اندازد، مؤید این نظر است، جایی که می­نویسد: «بزرگان مملکت دشمن امیرنظام هستند ... در این ملک ... سودپرستی و طمع ورزی، حاکم بر همه چیز است و انگیزه­های آنی و هوس و نیرنگ وافسون بر این جامعه مستولی است» (آدمیت، 665).

بحث فقدان نسب خانوادگی امیرکه بعدها از زبان ناصرالدین شاه هم شنیده شد، تنها بهانه­ای بود تا رقبای خطرناک امیر او را بیش از پیش تحت فشار قرار دهند. اگر چه تهمت «گدازادگی» ناسزایی حاصل خشم غلیان کردۀ قاجارها بود تا امیر را از اقداماتی که در ذهن داشت، باز دارد، به تعبیر یکی از مورخین «امکان نداشت نجبای دیرین کشور، زیر بار قوانینی بروند که به وسیلۀ فردی فاقد نسب خانوادگی وضع گردیده بود» (واتسن، 343).

با این وجود، این حربه شاید ساده­ترین دستاویزی بود که رقبای سیاسی امیر، علیه او به کار گرفتند. اما این حربه هنوز کوچکتر از آن بود که به اعتماد شاه نسبت به امیر آسیبی وارد آورد. به علاوه شاه را بر آن داشت تا برای آنکه اقتدار امیر تنها به سود سلطنت باشد و جنبۀ بیم آوردن آن را خنثی کند، برخلاف میل مهدعلیا، خواهر و تنها دختر او را به عقد امیر در بیاورد.

یک گام به جلوی مخالفان امیر

با وجودی که امیر می­کوشید اصلاحاتش حساسیت رقبای خطرناکش را تحریک نکند، اما ماهیت نظمی که او وجه همت خود قرار داده بود، به خود به دشمنانش می­افزود.

مخالفین، این بار به حربه دیگری متوسل شدند و «با توسل به رشوه، نظامیان را به طغیان واداشتند» همان، 349) تا خواستار عزل و حتی قتل امیرکبیر شوند. جالب است که روزهای بعد، سربازانی که تا دیروز خواستار حقوق عقب افتادۀ خود بودند، حالا سخن از پرداخت حقوق به زبان نمی­آوردند و تنها عزل و قتل او را فریاد می­کردند.

شورش نظامیان با کمک میرزا آقاخان که امیر به قصد ترک صدارت در خانه او منزل کرده بود و نیز امام جمعه و حمایت فرانت فروکش کرد، اما از جهت سیاسی، تقویت رقبای سیاسی وی را به همراه داشت؛ چنانکه خود امیر را واداشت به اعتبار آقاخان بیفزاید. اعتبار نوری ناگهان در نزد عموم، درباریان و شاه فزونی یافت و فوراً لقب اعتمادالدوله را از شاه دریافت داشت.

شورش نظامیان، علاوه بر آنکه ظن رشوه گرفتن آنها را از رقبای امیر مطرح می­سازد، می­تواند این شائبه را نیز تقویت کند که ممکن است اصلاحات وی در جلوگیری از فساد و رشوه­گیری، موجب بسته شدن دست نظامیان در این امور شده باشد؛ عادتی که بسیاری از نظامیان آن روزگار به آن دچار بودند.

عباس میرزا ملک­آرا، از این حادثۀ مهم در زندگی امیر حکایت جالبی می­آورد و چنین می­نویسد: «شبی در ارگ همایونی غلغله و آشوبی افتاد. یک فوج نظام قهرمانیه شورش کردند، به در خانه امیر به قصد قتل او و بنا گذاشتند به شکستن در و هرزگی کردن. اتفاقاً از جمله حرفها یکی این شده بود که ای امیر تو می­خواستی عباس میرزا را که پسر آقای ماست کور کنی. این کلام را امیر در دل گرفت و چنان تصور نمود که این عمل از تحریک من است و کینه به هم رسانید» (عباس میرزا ملک آرا؛ 4).

بی­محتوا بودن اتهام دشمنان امیر را از همین حکایت می­توان حدس زد، چرا که یکی از مهمترین اتهامات شاه و رقبا برای عزل و قتل وی، تهمت علم کردن همین عباس میرزا علیه شاه بود.

بنابراین چنین شورشی ممکن است در اثر فشار صاحب­منصبان و افسران درون پادگان­ها هم صورت گرفته باشد تا برنامه­های اصلاحی امیر را که علاوه بر دوائر دولتی شامل سوء استفاده­های بزرگان قشون نیز می­شد، به چالش بکشد؛ چرا که امیرکبیر مصمم بود به «غارت سربازان دولت از طرف افسران صاحب­منصبان خودشان خاتمه دهد» (سایکس، ج 2؛ 530).

این سخن سربازان در هنگامی که مراقبت وی را در کاشان به عهده داشتند نیز نشان می­دهد که اصلاحات امیرکبیر مداخل آنها را تنگ می­کرده است. آنان هنگامی که امیر قدمی بیرون باغ می­نهاد، زباله و کثافت را به سر و روی او می­ریختند و یکی از محافظان فریاد می­زد و می­گفت: «وقتی که وزیر بودی از گرسنگی ما را می­کشتی و حالا که معزول شدی ما باید محض محافظت­ تو از سرما تلف بشویم» (یادداشت­های ریشارخان، به نقل از: اقبال آشتیانی، 1340؛ 331).

آنچه امیرکبیر به دنبال آن بود شکستن تمامی ساختارهای کهن بود تا هرگونه کار دولتی براساس نظم و قانون و برنامه­ای از پیش تعیین شده، سر و سامان یابد. این همان چیزی است که علمای علم سیاست به آن «سیاستگذاری عمومی» می­گویند. اگر بخواهیم سیاستگذاری را به معنای تدوین برنامه­های از پیش تعیین شده تعریف کنیم که علمای علم سیاست و سیاستگذاری عمومی آن را تعریف کرده­اند، شاید بتوان امیرکبیر را نخستین فرد در ایران به شمار آورد که منافع عموم را با برنامه­ای سازمان یافته بر منافع رجال سنتی و طرفداران بقا بر گذشته، ترجیح داد.

این سخن که «امیر محکوم نظام سیاسی ایران و نظم میرزا تقی خانی گردید» (آدمیت، 68)، تعبیر زیبایی است مبنی بر اینکه مشکل اعیان و درباریان با امیر، دشمنی شخصی نبود، بلکه رقابت با برنامه­ها و قانونمندی جدیدی بود که منافع آنان را تهدید می­کرد. نظمی که نخستین بار خود امیر به دنبال آن بود و می­توانست کشور و مردم ایران را با تأسی به قانون و نظم نوین، به سوی سعادت و آسایش رهنمون سازد.

این که برخی معتقدند امیر قربانی غرور بیش از حد خود شده، تأیید ضمنی اوست، چرا که امیر به دردهای سرزمین خود به خوبی آگاه بود و «می­خواست عظمت دیرینه کشورش را باز گرداند» (گوبینو، 1383، 179) و در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نمی­کرد.

تمام قدرت امیر در همین دانش اصلاح و سازندگی او نفهته بود. چنانکه می­بینیم در دفاع از خود، چه در هنگام عزل و چه در هنگام شورش نظامیان (که به قصد استعفا ارگ را ترک کرده بود)، توانایی چندانی از خود بروز نداد.

این همان امیری بود که در هنگام عهده­دار شدن مقام صدارت، توانسته بود با آن شدت و حدّت به تمامی شورش­ها و طغیان­هایی که در سراسر کشور شروع شده بود، پایان دهد. یکی از مورخین غربی دربارۀ اقدامات وی می­نویسد: «مهمترین کار امیر پس از عهده دار شدن مقام صدراعظمی، این بود که به بی­نظمی و شورش و طغیانی که در سراسر کشور شروع شده بود، پایان دهد. قتل و غارت و راهزنی و دزدی در جاده­ها و داخل شهر یک امر عادی و روزمره شده بود و کسی که از خانه خارج می­شد، امید نداشت که سالم به خانه برگردد ... به همین جهت [امیرنظام] با شدت عمل به سرکوبی آنها پرداخت. به زودی سرهای زیادی از بدن­ها جدا شد و افراد شرور شلاق خوردند و همه فهمیدند که با امیر شوخی نمی­توان کرد» (بروگش، 1367؛ ج 1، 267).

بی­پناهی امیر در برابر دشمنانش، به سابقه تاریخی دیوانیان این سرزمین برمی­گردد. سرنوشتی که نصیب همه صدراعظم­های تاجبخش قاجار نیز گردید. این دیوانیان با همه قدرتی که برای اداره کشور داشتند، در مقابل اراده ملوکانه و همایونی شاه بی دفاع بودند.

امیرکبیر، نه با تکیه بر غرورش، بلکه با اعتماد به استعدادهای خود و سرزمینش وارد میدان شد و اگر تنها به خود و غرورش می­اندیشید، می­توانست مانند نوری از شاه پیمان بگیرد که هنگام عزل، خونش را نریزد و یا چون میرزا آقاسی، به قلع و قمع رقبایش بپردازد.

امیرکبیر برعکس، در بازگرداندن دوباره نوری به قدرت نیز مؤثر بود، حتی گوبینو معتقد بود که «امیرنظام در دادن مشاغل به او عجله کرد و او را نزد شاه معرفی کرد و با تمام قوا او را بزرگ کرد، تا جایی که معاونت خود را به او تفویض کرد» (به نقل از: مکی، 195). حتی حاجی علی خان فراشباشی که گوبینو نقش وی را در قتل امیر بسیار مهم ارزیابی می­کند، را خود امیر «به کار دعوت می­کرد و به سرعت به مقامات عالیه درباری ارتقاء داد» (گوبینو، 1383؛ 183).

بنابراین توجه اصلی امیر به ساختن کشور بود و گمان می­کرد که حمایت شاه می­تواند او را از هر خطر رهایی بخشد. او در این راه، یعنی سازندگی کشور بسیارموفق بود و به قول برادر ناصرالدین شاه «در عرض دو سال ایران را نظمی داد که از قوة هیچکس برنمی­آمد» (عباس میرزا ملک آرا، 5).

حتی رقبای سیاسی امیر نیز به توانایی او اذعان داشتند. نوری ضمن نامه­ای به برادرزاده­اش
می­نویسد: «حالت امروز ایران، دخلی به شلوغ کاری و هرزگی ایران عهد حاجی میرزا آقاسی غیرمرحوم ندارد. کار، نظم و حساب به هم رسانیده ...» (آدمیت؛ 210).

حسادت شاهانه، دشمن اصلی امیر

اقتدار امیر علاوه بر آنکه دیوانیان، صاحب­منصبان نظامی، شاهزادگان، حکام و زنان قدرتمند حرمسرا و لایه­های سنتی قدرت را رو به روی وی قرار می­داد، یک دشمن دیگر نیز داشت و آن هراس شاه از قدرت فزایندۀ صدراعظم و نیز حسادت شاهانه نسبت به توانایی­های وی بود. در حالی که اقتدار صدراعظم همه جا در جهت تقویت سلطنت ناصرالدین شاه جوان و کم تجربه بود. امیر برای خود، نزد ناصرالدینِ جوان سمت پدری قائل بود و می­کوشید شاه را در آموختن رموز سلطنت یاری کند. چنانکه گاه از تنبلی شاه و حضور نیافتن در مراسم رسمی به سختی انتقاد می­کرد و با جسارتی بیرون از احتیاط، شاه را مخاطب قرار داده و می­نویسد: «در باب سواره نانکلی، مقرر فرموده بودید که در میدان نمی­شود بیرون بروید ... امر با قبله عالم است، و لکن به این طفره­ها و امروز و فردا کردن و از کار گریختن در ایران به این هرزگی حکماً نمی­توان سلطنت کرد. گیرم من ناخوش، یا مردم، فدای خاک پای همایون، شما باید سلطنت کنید یا نه؟ هر روز از حال شهر چرا خبردار
نمی­شوید، که چه واقع می­شود ... قورخانه و توپی که بایست به استرآباد برود رفت یا نه؟ ...»
(نامه­های امیرکبیر؛ 105).

چنین ادبیات تندی از سوی صدراعظم، آن هم در آن روزگار تملق و چاپلوسی نخبگان در نزد شاه، نه تنها شائبه هرگونه توطئه­ای را علیه شاه از سوی امیر رد می­کند، بلکه نشان می­دهد که امیر تا سر حد منفور کردن خود نزد شاه می­کوشد وی را با آموزه­های سلطنت آشنا کند. پزشک اروپایی شاه در این باره در سفرنامه­اش می­نویسد: «امیرکبیر به شاه آموخت که چگونه حرمت و حیثیت مقام سلطنت را حفظ کند و به وی تعلیم داد که در سلام­ها چگونه خطابه ایراد کند» (پولاک، 273).

اما شاه جوان به اقتداری که برای تثبیت و نظم پادشاهیش تا آن اندازه مفید بود، مانند اسلافش حسادت کرد. به قول یکی از منتقدین سخت ایرانیان، درواقع امیرکبیر «قربانی دسیسه­های درباری و مشمول اغراض حسادت­آمیز پادشاه جوان که دیگران برانگیخته بودند، گردید» (کرزن، ج 2؛ 527-526).

اوج تحریک حسادت شاه، در سفر به اصفهان بود. احترامات مبالغه­آمیزی که پذیره کنندگان و اهالی شهرها نسبت به امیر به عمل آوردند، تذکر رقبای امیر را به یاد شاه می­آورد که اقتدار امیر او را در درجۀ دوم اهمیت قرار داده است. داستانی که مؤلف سفرنامه سه سال در آسیا نقل می­کند، درست یا نادرست، بازتاب افکار عمومی آن دوران است. وی در این باره می­نویسد: «هنگام ورود به اصفهان، اسب میرزاتقی خان، یک سر و گردن جلوتر از اسب ولی نعمتش راه می­پیمود و شخص کنجکاوی در وسط جمعیت از رفیقش پرسیده بود: این جوانک کیست که پشت سر امیر می­راند و رفیقش جواب داد: برادر زنش است» (گوبینو؛ 182).

این حوادث و داستان­های این چنین، تأثیر زیادی در روحیه شاه به جای گذاشت و ناصرالدین که تا آن زمان «اتابک» خود را پدرانه دوست داشت، نسبت به وی بدبین شد؛ اما هنوز وزنة خدمات امیر بر این حسادت شاهانه می­چربید. دشمنان امیر باید چارة دیگری می­اندیشیدند.

ایستگاه آخر، توهم شاهانه

جبهه دیگری که امیر با آن درگیر بود، نقطه ضعف اکثر شاهان قاجار بود، یعنی برادرکشی و نابینا کردن شاهزادگان و همه کسانی که خطر بالقوه برای شاهنشاه محسوب می­گردند. در حوادث دیگر، چون رقبا علیه صدراعظم از راه استناد به ظلم امیر در رابطه با شاهزادگان، حرمسرا و دیوانیان وارد عمل شدند، عملاً نتوانستند خشم شاه را آنقدر تحریک کنند که فرمان قتل اتابک خود را صادر نماید.

رقبا و دشمنان امیر این بار سراغ همان نکته­ای رفتند که قائم مقام جان عزیز را بر سر آن نهاده بود؛ یعنی رقیب تراشیدن برای شاه و شائبۀ همکاری صدراعظم با وی. عباس میرزای سوم و
ملک­آرای بعدی، برادر دوازده سالۀ ناصرالدین و از همسر سوگلی شاه یعنی خدیجه بود که بسیار مورد توجه و محبت شاه قرار داشت و همین کافی بود که حسادت مهدعلیا و ناصرالدین شاه را برانگیزد. قبلاً نیز مهدعلیا کوشیده بود این کودک بی گناه را از دو چشم نابینا سازد که اطلاع به موقع فرهاد میرزا به سفارت انگلیس مانع گردیده بود.

در هنگام مسافرت شاه به اصفهان، از همان ابتدا مهدعلیا با همراه بردن عباس میرزا و مادرش مخالف بود. خود عباس میرزا نیز به علت مشکلات مالی راضی به سفر نبود، اما امیر با این استدلال که «عباس میرزا عذر از سفر می­آورد و خیال دارد در طهران بماند و فساد برپا کند» (عباس میرزا، ملک­آرا، 4)، مخالفت خود را با ماندن وی ابراز کرد. اما در بین راه آزار و اذیت­ها بر این نوجوان به حدی رسیده بود که او کوشید با نزدیک شدن به امیر اندکی از این مشقات بکاهد. خود عباس میرزا بعدها در این باره می­نویسد: «چه اهانتها از خراب کردن چادر و غیره دیدم و صبر کردم و چون دیدم امیر نظام مرد سختی است، از عداوتش اندیشه کرده و بنای مماشاه و تملقات متداوله ایران را با او گذاشتم» (همان، 5).

همین اقدام عباس میرزا و نزدیک شدن عامدانه وی، باعث شده بود دشمنان امیز به مهدعلیا بگویند که «عباس میرزا با امیر نظام یکی شده و شاه را امیر نظام کشته، عباس میرزا را شاه خواهد کرد» (همان، 5). علاوه بر این امیر، به حکام محلی و پذیره کنندگان فهمانده بود که همان احترام و پذیرایی را که از شاه به عمل می­آورند نسبت به عباس میرزا و مادرش نیز مبذول دارند.

ظاهراً شاه برای آنکه عباس میرزا در تهران به امیرکبیر نزدیکتر نشود، از عباس میرزا و مادرش خواست در تهران بمانند و عباس میرزا نیز به نام حکومت قم در آنجا ماندگار شود. معلوم نیست که امیر به چه علت با ماندن این دو در قم مخالفت کرده است. در هر صورت، یا به دلایل انسانی و از بیم آسیب رسیدن به عباس میرزا و یا چنانکه در آغاز حرکت و مسافرت عنوان کرده بود، به گمان اینکه عباس میرزا را مخالفان سلطنت به توطئه و فساد ترغیب نمایند، دست به مخالفت زده بود. ناصرالدین شاه از مخالفت امیر و توصیه به عباس میرزا و مادرش برای حرکت به سمت تهران بسیار رنجید و ظاهراً نامه تندی برای وی می­نویسد که از آن نامه چیزی در دست نیست، اما پاسخ امیر نیز مبهم و حاکی از نگرانی شدیدی در وی می­باشد. پاسخ امیر به نامۀ شاه چنین است:

«قربان خاک پای همایون مبارک شوم. دستخط همایون زیارت شد. در باب والدة عباس میرزا و پسرش که مقرر فرموده بودند یک چندی در قم باشد. حالت این غلام دو صفت دارد: یکی اطاعت محض نوکری، هر طور می­فرمایند، مختارند، این غلام حاضر است که صبح به آنها خبر دهد که حکم پادشاهی است، در اینجا مقیم باشند. ثانیاً اگر به عقل ناقص خود در دولتخواهی چیزی را بفهمم، لابد برای خطرات بعد آن عرض می­نمایم. آن هم معصوم نیستم، گاه هست درست فهمیده باشم. گاه هست درست نفهمیده باشم. حالا امر با سر کار همایون است. هر شق را قبول می­فرمایند، اطاعت دارد و مقرر فرمایند» (نامه­های امیرکبیر؛ 114).

این در حالی است که خود عباس میرزا که سال­ها بعد به دور از هرگونه تهدیدی، شرح حال زندگی خود را نوشته و به طور صریح دربارۀ بسیاری از امور نظر داده، قسم یاد کرده و هرگونه ارتباط خاصی را بین خود و امیر انکار می­کند و می­نویسد: «خدای واحد شاهد است که امیر نظام به جهت این پادشاه و اهل ایران بسیار خیرخواه و صادق بود و نوکر خوبی بود و با من خصوصیتی نداشت» (عباس میرزا ملک­آرا؛ 5). بسیاری از نویسندگان و سفرنامه نویسانی که همزمان و یا بعد از آن زندگی امیر و حادثه را تحلیل کرده­اند، همچون واتسن، کرزن، خانم شیل و نویسندگان دیگر علی­رغم قاطعیت امیر بر خلوص صادقانه امیر با شاه، مهر تأیید گذاشته­اند.

وزیر مختار انگلیس در این باره می­نویسد: «هر خطایی که امیر نظام مرتکب شده باشد و هر کاستی که در کارش بوده باشد، بدون شبهه هیچ جرمی نسبت به پادشاه مرتکب نگشته و هیچ سوءنیتی درباره مخدومش نداشته است» (به نقل از آدمیت؛ 657).

به نظر نگارنده، نه تنها امیر نمی­خواست و نمی­توانست فرد دیگری را جانشین شاه کند، بلکه
می­خواست برای جلوگیری از خطرات احتمالی، پشت قدرت شاه سنگر بگیرد. او بارها درنامه­هایش ضمن گله از دشمنانش به قدرت شاه پناه می­آورد. به همین دلیل است که می­کوشید شاه را به دخالت عملی درامور ترغیب کند.

او حتی قصد چالش با رجال سنتی را هم نداشت. در ماجرای شورش سربازان، با وجود آنکه رشوه دهندگان و تحریک کنندگانِ شورش را می­شناخت «از راه مصلحت اندیشی و سیاست و کاردانی، به هیچ یک از امرا و اعیان که احتمال انگیزش این فتنه از ایشان می­رفت، متعرض نشد و صلاح دولت را در فراموش کردن این مسئله می­دانست» (تاریخ نو، به نقل از آدمیت، 199). واقعیت این است که منطق سیاست امیر با رقبایش تضاد داشت، منطقی که کلیه منافع و درآمدهای انحصاری آنان را به چالش می­کشید و آن چیزی نبود جز برقراری نظم و قانون.

نتایج عزل و قتل امیر

عزل امیر ظاهراً نوعی خوشحالی عمومی را با خود به همراه داشت. این واکنش شاید برای ما عجیب به نظر برسد، ولی موانعی که وی در راه جلوگیری از فساد ایجاد کرده بود، شمول افرادی را که جلوی دزدی آنها گرفته می­شد، زیاد کرده بود. رشوه و مداخل مأموران چنان زیاد بود که انجام هیچ کاری بدون رشوه امکان پذیر نبود. گوبینو در این باره می­نویسد: «این امر (رشوه) به قدری رایج است که از شاه گرفته تا آخرین مأمور جزء دولت، رشوه می­گیرند و در عین حال هیچ کس صدایش هم در نمی­آید. گویی تمام مأمورین و مستخدمین ایرانی از بالا تا پایین هم پیمان شده­اند که موضوع را مسکوت بگذارند.» (سه سال در آسیا، 279).

به همین دلیل خوشحالی عمومی از عزل امیر کاملاً واقعیت داشت. «ملت شبیه به گروهی شاگرد مدرسه­ای شیطان و جنجالی بود که از دست معلم سختگیری خلاص شده بود» (همان، 183).

اما این خوشحالی عمومی دیری نپایید، چرا که آمدن نوری، به گونه­ای دیگر آنها را تحت فشار قرار داد. داستانی که یکی از تحلیلگران زندگی امیر از زبان گوبینو نقل می­کند، دلیل محو شدن خوشحالی عمومی را به زیبایی شرح می­دهد. وی می­نویسد: «روزی به یک ایرانی که از این حادثه نالان بود گفتم: اگر امیر، شاه را نکشته بود، مردمی که به دزدی و دروغ خود گرفته­اند، او را که مانع این کار بود می­کشتند. گفت: شما حق دارید، اما بدانید که اگر مردم امیر را به علت جلوگیری او از دزدی دوست نمی­داشتند، از این صدراعظم حالیه (نوری) بیشتر متنفرند، چه این مرد دزدی را به خود و خاندانش منحصر کرده است» (آشتیانی؛ 261)

داستان پشیمانی شاه نیز، بسیار مشهور است. شاه که عملاً هیچگونه خیانت آشکاری از وی ندیده بود، پس از فروکش کردن حسادت­ها و توهم­های معمول شاهانه، در بحران­هایی که دست گره­گشای امیر را لازم می­دید، با حسرت از نبود وی یاد می­کرد. این جمله را اطرافیان بارها از زبان شاه شنیده بودند «حیف اگر امیر بود ...» (بروگش؛ ج 2،270). شاید به همین دلیل بود که «برای آرامش روح او دستور داده بود، مسجدی به یاد او بسازند (همان؛ ج 2، 270).

از سویی دیگر مرگ امیر نیز به رقابت­های بی­پایان رجال سیاسی پایان نداد. چنانکه در بخش­های دیگر نیز اشاره گردید، نوری به شدت با حرمسرا شاهزادگان، اعیان و اشراف و دیوانیان درگیر بود و در نتیجۀ همین رقابت­ها و دشمنی­های خطرناک معزول شد و به زحمت توانست جان به سلامت ببرد. در واقع مشکل این جماعت، امیر، نوری و یا سهپسالار نبود، بلکه بستر آماده و سیستم کهنۀ گردش نخبگان بود که زمینه را برای چالش­های بعدی آماده می­کرد. اما ضربه اصلی را در این میان، سرزمین ایران خورد که فرصت مناسب تحول و نظم و قانون را که به وسیلۀ یکی از نخبگان آگاه به دردهای ایران در حال وقوع بود، از دست داد. فرصتی را که اگر محقق می­شد، اندک اندک از تأثیر مخرب این رقابت­ها در سیاست­های کلان کشور می­کاست. می­گویند شاه در باب قتل امیر همواره این بیت را می­خوانده و اظهار تأسف می­کرده است:

«مرد خردمند هنر پیشه را                                                       عمر دو بایست در این روزگار

تا به یکی تجربه آموختن                                                      در دگری تجربه بردن بکار» (بامداد، ج 1؛ 219).

نتیجه­گیری

تضعیف و برکناری امیر را نباید معلول یک علت دانست. امیرکبیر در واقع باید برای پیشبرد اصلاحات خود در چند جبهه به مبارزه می­ایستاد که عبارتند از:

1 ـ شاهزادگان، درباریان و به طور کلی خاندان سلطنت و حرمسرا که به واسطۀ اقدامات
اصلاح­طلبانۀ امیرکبیر، مبنی بر محدود کردن مستمری­ها، جلوگیری از فروش مشاغل و حکومت ایالات و شهرها، منافع خود را به دست امیر به خطر افتاده می­دیدند. این عده بیشتر پشتِ فردِ با نفوذی چون مهدعلیا سنگر گرفته بودند.

2 ـ رجال و دیوانیان سنتی که در هنگام انتقال سلطنت، یک دشمن مشترک یعنی آقاسی آنها را دور هم گرد آورده و با تشکیل «مجلس جمهور» و یا شوری نقش مهمی در تثبیت پادشاهی ناصرالدین شاه ایفا کرده و طبیعتاً خواهان سهم خود در سلطنت ناصرالدین شاه بودند.

امیر در بدو ورود خود به پایتخت، با زیر سئوال بردن نوری و تبعید صدرالممالک اردبیلی به قم که خیال صدارت شاه جوان را در سر می­پروراند، این مجلس را عملاً از کار انداخته بود.

3 ـ امیر پروردۀ مکتب تبریز بود. انتصاب او به صدراعظمی بار دیگر برتری دستگاه آذربایجان را به اثبات می­رساند و شکی نبود که تمامی دیوانیان و رجال پایتخت که خود را شایسته­تر برای صدارت می­دانستند، ناچار در مقابل او قرار گرفتند.

4 ـ طغیان خراسان (1267-1364) به سرکردگی حسن خان سالار دولو، پسر آصف­الدوله و متحدان کرد و ترکمنش که نشانگر آخرین منازعات خونین درون ایل قاجار بود. این حادثه اگر چه مستقیماً علیه امیرکبیر صورت نگرفته بود، اما با به چالش کشیدن کشور و بلعیدن خزانه، فرصت­های امیر را برای پیشبرد اهدافش تضعیف و زبان رقبا و طاعنان را درازتر می­کرد.

5 ـ دشمنی سرسختانه مهدعلیا با امیر که تمامی نامهربانی­های شاه و محدودیت­های ایجاد شده برای خود و نزدیکانش را زیر سر «میرزا تقی خان» می­دید. این دشمنی تا حدی بود که اقدام شاه مبنی بر ایجاد نسبت فامیلی بین او و امیر و نیز تمامی اقدامات وی برای از بین بردن دشمنی و اصلاح روابط و وساطت بین او و ناصرالدین شاه نیز خصومت او را برطرف نکرد.

مهدعلیا از همان ابتدا امیر را خطری برای نفوذ خود بر شاه می­دانست و برایش به راستی دشوار بود باور کند، یک مستوفی نظام توانسته است بیش از او اعتماد شاه را جلب نماید.

6 ـ جوانی شاه و پشتیبانی لرزان او از امیرکبیری که به خاطر متهم شدن به پستی اصل و «گدازادگی» نیاز جدی به حمایت او داشت. به علاوه امیر به دلیل در افتادن با تمامی لایه­های سنتی قدرت تنها به حمایت شاه جوان و کم تجربه امید بسته بود. به تعبیر نویسنده، «قبله عالم» «امیر به وکالتی از جانب شاه محتاج بود تا از قید و بندهای سست و دست و پاگیر ایرانی مصون بماند» (امانت؛ 169).

7 ـ قدرت گرفتن دوباره نوری در جریان شورش نظامیان و تجدید اعتبار و اعتماد او و نیز تجدید روابط نزدیک وی با مهدعلیا و نیز قدرت گرفتن یکی از مؤثرترین عاملان قتل وی یعنی حاجی علی خان حاجب­الدوله (اعتمادالسلطنه اول) در این حادثه، به علاوه دشمنی کسانی چون مستوفی­الممالک، که او هم چون نوری از خانواده دیوانی کهنسال بر آمده بود، انحصارطلبی صدراعظم را برای منصب موروثی خود مخاطره­آمیز می­دانست.

9 ـ رقابت دو دولت انگلستان و روس در ایران که هنوز بر سر تجدید حیات سیاسیِ مهره­های قدیمی خود با امیر کلنجار می­رفتند. اولی در پی بازگرداندن آصف­الدوله از تبعید به پایتخت بود و دیگری تمایل داشت بهمن میرزا را به ایران باز گردد. «اولی در تبعید در بغداد و تحت حمایت انگلیس، ستمگر و منفور بود و دومی تحت حمایت روس به سر می­برد و محبوب مردم آذربایجان بود. انگلیس و روس درباره آصف­الدوله و بهمن میرزا آمادۀ سازش بودند» (آدمیت؛ 200).

این در حالی بود که امیرکبیر در برخورد با قدرتهای خارجی می­کوشید جانب استقلال ایران را نگه دارد. امیرکبیر حاضر نبود با استفاده از قدرت نظامی یا دیپلماسی آنها، در بحران­های خطرناک، پای آنها را بیش از پیش در امور داخلی ایران باز نماید. چنانکه در شورش سالار حاضرنشد، نیروی انگلیس دست به مداخله بزنند. گزارش وزیر مختار انگلیس به وزیر امور خارجه کشورش، شاید درست­ترین تعبیری است که عقاید وی را نسبت به بیگانگان آشکار می­کند. وی می­نویسد: «جهت سیاسی او مخالف با روسیه است، اما نه آنکه دوستدار انگلیس باشد و نیز تصور نمی­کند که انگلستان خیرخواه ایران است» (آدمیت؛ 201).

امیرکبیر نیز مانند قائم مقام درصدد بود تا از نفوذ روس و انگلیس در ایران بکاهد. اقدامات متعدد وی در کاستن از مقام آنان در دیدگاه مردم مبین همین موضوع است. او جزء معدود دیوانیانی بود که به قدرت رسید و با شناخت دلایل پیشرفت غرب و اوضاع ویران ایران می­کوشید از کوتاهترین راه این امر را محقق گرداند. بی­صبری امیرکبیر در رسیدن به این آرمان، او را نه تنها با رجال و نخبگان سیاسی، بلکه حتی در بین عده­ای از مردم که امیر رفاه آنان را خواستار بود، بیگانه ساخت.

فهرست منابع و مآخذ:

1- آدمیت. فریدون. (1348). امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی.

2- اعتمادالسطلنه. محمد حسین. (1367). تاریخ منتظم ناصری. تصحیح دکتر محموداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب.

3- اعتمادالسطنه. محمدحسن. (1357). صدرالتواریخ. تصحیح و توضیح محمد مشیری. تهران: روزبهان.

4- اقبال آشتیانی. عباس. (1340). میرزاتقی خان امیرکبیر. بکوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

5- امانت. عباس. (1383). قبله عالم. ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران. (1313-1247). ترجمه حسن کامشاد. تهران: کارنامه.

6- امیر کبیر. (1371). نامه­های امیرکبیر. تصحیح سید علی آل داود. تهران: نشر تاریخ ایران.

7- بامداد. مهدی. (1347). شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 ه. تهران: زوار.

8- بروگش. هنریش. (1367). سفری به دربار سلطان صاحبنظران. ترجمه مهندس کردبچه. تهران: اطلاعات.

9- بیانی. خانبابا. (1375). پنجاه سال تاریخ ایران در دوره ناصری. تهران. نشر علم.

10- بینا. علی. (1333). تاریخ سیاسی و دیپلماسی ایران. از گلناباد تا ترکمان چای. 1134-1243، انتشارات دانشگاه، تهران.

11- پاکروان. امنیه. (2536). آقامحمدخان قاجار. مترجم جهانگیر افکاری. تهران: کتابفروشی لوح.

12- پولاک. یاکوب ادوارد. (1361). سفرنامه ایران و ایرانیان. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.

13- سایکس. سرپرسی. (بی­تا). تاریخ مفصل ایران. ترجمه سیدمحمد تقی فخر داعی گیلانی. جلد 2. بی جا. بی نا.

14- سپهر. میرزامحمدتقی لسان­الملک. (1337). ناسخ­التواریخ. باهتمام جهانگیر قائم مقامی. تهران: امیرکبیر.

15- شمیم. علی اصغر. (1357). ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر.

16- فوران. جان. (1385). مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران. تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.

.17- کرزن. جرج، ن. (1349). ایران و قضیه ایران. ترجمه ع وجید مازندرانی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

18- گوبینو. کنت. (1370). یادداشت­های سیاسی. گردآورنده آدریان هی تیه. مترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: جویا.

19- گوبینو. کنت. (1383). سه سال در آسیا. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: قطره.

20- مکی. حسین. (1323). زندگانی میرزا تقی خان. امیرکبیر. تهران: شرکت تضامنی ملّی.

21- ملک آرا. عباس میرزا. (1325). شرح حال عباس میرزا ملک آرا. باهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: شرکت سهامی چاپ.

22- نوایی. عبدالحسین. (1385). مهدعلیا به روایت اسناد. تهران: اساطیر.

23- واتسن. رابرت گرنت. (بی تا). تاریخ ایران از ابتدای قرن نوزدهم تا سال 1858. ترجمه ع. وحید مازندرانی. تهران: سخن.

دلایل علاقه خارجیان به ایران شناسی

                                                                                            محمد توحیدی چافی

اگر از شناخت ايران در گذشته­هاي دور بگذريم روزگاري كه يونانيها به واسطه رويارويي هاي فرهنگي، سياسي و نظامي با ايران به عنوان نخستين امپراطوري و سرزمين نشان دار شمال آشنا شده و در شناخت آن به غربيان و نيز در روزگار متأخر به خود ايرانيان نقشي مهم ايفا كردند؛ ايران شناسي نوين در واقع در مجموعه بزرگتري به نام شرق جاي گرفته است.

بي ترديد هيچگاه نمي توان يك دليل را براي علاقه غربيها و خارجيان به شناخت شرق و ايران برشمرد چرا كه تلاش خارجيان و به خصوص اروپا و آمريكا در شناخت شرق و ايران در طول سالهاي متمادي دستخوش تغيير و تحول بوده است. همچنان كه نمي توان تنها يك دليل را براي همه كشورهاي خارجي در شناخت ايران ذكر نمود. چنانكه دلايل روي نهادن روسها به شناخت زبان فارسي و ايرانشناسي متفاوت با آلمان ها بوده و همينطور انگلستان، فرانسه و در سالهاي متأخر آمريكايها دلايل خود در ايران توجه به ايران شناسي داشته اند.

به عنوان مثال در نميه دوم قرن 18 ميلادي علاقه مردم روسيه به زبان هاي شرقي از جمله زبان فارسي بسيار افزايش پيدا كرده بود. در آن زمان آثار بي نظير ادبيات فارسي مانند «شاهنامه فردوسي» اشعار حافظ، همچنين اوستا توسط ايران شناسان فرنگي مورد مطالعه و توجه قرار گرفته و روشنفكران روسيه امكان يافتند با آثار بزرگ ايران آَشنا شوند. در حالي كه در زمان پتر كبير دو ويژگي باعث جلب روسيه به ايران شد نخست دكترين پتر مبني بر دستيابي بر آبهاي گرم و دوم رقابت با اروپائيان براي دستيابي به آسيا. همين توجه باعث شده بود پتر افرادي را براي آموزش زبان فارسي به ايران اعزام نمايد.

در زمان هاي دورتر يعني زماني كه غرب مسيحي با اسلام به ضد برخاسته بود ايران عصر مغول مورد توجه اروپا و «ونيز» قرار گرفت؛ بدين صورت كه آنها مي كوشيدند از امراي مغولي براي نابودي اسلام بهره بگيرند. بعدها در دو دوران اوزون حسن سفيران اروپا در باروي جنگ هاي مهيبي را بين ايران و عثماني دامن زدند كه حتي به شكست ايران انجاميد.

در جريان پيشرفت خيره كننده غرب و توجه آنها به شرق ايران نيز در كانون اين توجهات قرار گرفت چرا كه جاذبه هاي معنوي هزار و يكشب گونه ايران كمتر از ساير نقاط شرق نبود. در همين دوران نيز دلايل سياسي يكي از عوامل مهم ارتباط با ايران شد چرا كه غربي ها مي كوشيدند از ايران براي كنترل عثماني بهره گيري سياسي نمايند.

در اين دوران اگر چه مي توان تجارت و گسترش آیین مسيح را در توجه اروپا به ايران مورد توجه قرار داد چنانچه تا دوران قاجار نيز اين هميت همواره مطرح بود اما از دغدغه هاي علمي به جرأت مي توان گفت كمتر خبري بود.

بتدريج در عصر قاجار اين دغدغه هاي علمي نمود بيشتري يافت و در كنار دلايل سياسي داراي وزني به سزا گرديد. اگرچه اولين مسافرت ها به ايران شايد به دلايل سياسي صورت مي گرفت اما همين ايرانگردان بتدريج سنگ بناي ايرانشناسي نوين را نيز پايه گذاري كردند.

در اين بين انديشمندان بزرگي نيز بودند كه از دين، فرهنگ و ادبيات ايران الهام گرفته و سنگ بناي انديشه هاي سترگ خود را بنا نهادند، ولتر، روسو، گوته و ... مشت هايي از اين خروارند.

عشق ولتر به عطار و جهان معنوي ايرانی و علاقه عاشقانه گوته به حافظ از اين دست است. در دوران قاجار و در اوج وابستگي انگلستان و كمپاني هند شرقي به مستعمره طلايي اش هند، ايران از لحاظ سياسي مورد توجه قرار گرفت جالب است كه نخستين مأمور كمپاني كه به ايران وارد شد توجه وافري به تاريخ ايران از خود نشان داد و بدين ترتيب مي بينيم كه غربيان در كنار اغراض سياسي در تدوين تاريخ ايران نيز پيشگام بودند. چنانكه سالها بعد ادوارد گرانويل براون كه علائق مرامي وي را به عثماني و سپس به حضور يكساله در ميان ايرانيان كشانده بود با تدوين تاريخ ادبيات ايران پژوهش جديد در زبان ادبيات ايران را به فرهيختگان وطني يادآور شد.

همين پژوهشگر و ايرانشناس شهير بريتانيا به تاريخ مشروطه خواهي ايرانيان نيز علاقمند بود و در كنار حساسيتي كه عملاٌ از خود نشان داد آثار درخوري نيز در تاريخ اين قيام تاريخي از خود بيادگار گذاشت.

همانطور كه قبلاً اشاره شد توجه اروپائيان به ايران در ميان همه كشورها به طور يكسان و همزمان صورت نگرفت. در فرانسه در قرن هفدهم اولين اشعار ايراني به زبان فرانسه ترجمه شد و فرانسويان مجذوب لطافت و عمق اين اشعار فارسي شدند. سپس فرانسويان به تدريج با عرفان اسلامي- ايراني آشنا شدند كه در نوع خود بسيار براي غربيان جالب توجه بود؛ تا اينكه در قرن نوزدهم و با ظهور جريان رمانتيسم  ادب و فرهنگ پرمغز ايراني مورد توجه تحقيق و مطالعه فرانسويان قرار گرفت.

در كنار اين جاذبه هاي معنوي شناخت ايران باستان نيز بسيار مورد توجه فرانسويها و ساير اروپا قرار گرفت چنانچه باستان شناسان فرانسوي در اين بين به رقابت شديدي با رقباي خود پرداختند و حتي تامدتی (زمان رضاخان) امتياز حفریات سراسر ايران را به خود منحصر كرده بودند.

بدين ترتيب اروپا كه براي شناخت خود شرق را به زير نگاه نكته يي خود برده بود انديشمندان و باستان شناسان خود را پس از بين النهرين راهي ايران كرد و همين سبب شد علاوه بر خدمتي كه به ما در شناخت گذشته هاي دور خود پيدا كنيم از سويي ديگر بسياري از آثار فرهنگي ما را روانه موزه هاي اروپا نمود.

بنابراين توجه و علاقه خارجيان و خصوصاَ اروپائيان را به ايران مي توان به چند دسته تقسيم كرد:

1- ايران به عنوان يك كشور باستاني (قدمت فرهنگ، تمدن و شاهنشاهي)

2- ايران بعنوان سرزميني شرقي (نگاه به شرق از سوي غرب)

3- ايران اسلامي و اسلام ايراني (مطالعات اسلام شناسي)

4- ايران خاستگاه كهن ترين اديان (دين زرتشت و اوستا)

5- ايران و كهنترين زبان هاي شرقي (مطالعه زبان شناسي)

6-  ايران و نژاد آريايي (مطالعات نژادي)

7- ايران سرزمين كشفيات تابستان شناسي بي پايان (مطالعات باستان شناسي)

8- عرفان اسلامي و عرفان ايراني

9- ايران بعنوان سرزمين شيعيان (اسلام ايراني)

10- ايران و سياست غرب به شرق

11-  نگاه اقتصادي به ايران

امروزه مطالعات غرب و شرق به ايران تفاوت هاي بسيار زيادي كرده است. از سويي كرسي هاي متعددي در اروپا، آمريكا و روسیه داير شده است كه مي توان دغدغه هاي علمي بيشتري را نسبت به قبل در آنها مشاهده كرد اگرچه هنوز هم حاصل بسياري از اين مطالعات مورد استفاده سياستمداران اين كشورها قرار مي گيرد اما در اين ايران شناسان محققاني يافت مي شوند كه شناخت عميق نسبت به فرهنگ ايران و جاذبه هاي معنوي آن اين پژوهندگان را به ايران دوستاني واقعي بدل كرده است كه ريچارد فراي ايران شناس آمريكايي يكي از آنهاست.

امروزه در ژاپن، چين، آمريكا، و اروپا در كنار شرق شناسي رشته ايران شناسي نمود بسيار بارزي پيدا كرده كه به شاخه هاي متعددي از پژوهش هاي ايران شناختي همچون تاريخ، اسطوره، ادبيات، فرهنگ، دين و مذهب، و زبان هاي ايراني مي پردازد. شكي نيست وجود كرسي هاي علمي ايرانشناسي و آموزش زبان فارسي حكايت از وجود دغدغه هايي علمي دارد. جهاني كه مي كوشد در همه زمينه هاي علمي پيشرفت كند هيچگاه فكر ايراني و فرهنگ و زبان تاريخ كهن آن را به دليل وابستگي و پيوستگي آن به ملل ديگر بخصوص ملل شرق رها نخواهد كرد. اما همين پژوهش هاي علمي نيز در بسياري از كشورها به خصوص كشورهايي كه سابقه استعماري دارند مورد استفاده سياسي نيز قرار مي گيرد. اما در اين بين بسياري از ايران شناسان استدلال علمی خود را حفظ كرده اند.

در اين بين نمي توان از كنار نام كشورهايي نيز بسادگي گذشت كه به دليل علقه هاي ديني و اسلامي و حتي ملي و پيوستگي هاي فرهنگي سعي در شناخت ايران داشته و در اين راه كرسي هاي علمي ايجاد كرده اند چرا كه شناخت فرهنگ خود را بدون شناخت فرهنگ ايران غيرممكن و يا دشوار مي دانند. كشورهايي مانند هند، مالزي، كشورهاي آسياي ميانه و قفقاز، اندونزي و ... از آن جمله اند. در هند به جرأت مي توان گفت كه كرسي هاي زبان و ادبيات فارسي آن تا سالها بيشتر از ايران بود.

فهرست منابع:

ـادوارد سعید -شرق شناسی

ـعبد الهادی حائری-نخستین رویاروییها...

-ادوارد براون-یک سال در میان ایرانیان...

-عبدالهادی حائری-فراماسونگری در کشور های  اسلامی-

-ادوارد براون-تاریخ ادبی ایران-

         علل انقراض سلسله ساسانی                       

                                                       محمد توحيدي

• مقدمه
• همانگونه که بنای  یک ساختمان عظیم مستلزم پایه­های سترگ و ستون­های محکمی است بنای هر شاهنشاهی و حکومتی بر ستون­های قابل اتکایی استوار است. در بررسی علل انقراض سلسله ساسانی ابتدا باید معین گرداند که پایه­های شکل­گیری این نظام سیاسی چه بود و این پایه­ها و مایه­ها در طول سالیان چه مسیری را گذرانده و چه آسیب­هایی را پشت سر گذاشته که سرانجام سنگینی تنه عظیم خود را تاب نیاورده و به سراشیبی سقوط افتاده است.
• در خصوص ظهور و سقوط حکومت­ها یک نظریه عمومی وجود دارد که ابن خلدون آن را به خوبی تشریح کرده و از نظر نگارنده بسیار قابل اعتنا می­باشد.
• به نظر ابن خلدون نبرد و تنازع میان دو شیوه اساسی معیشت بادیه­نشینی و یکجانشینی ریشه تحولات تاریخی و پیدایش و استقرار دولت و طبقه حاکم بشمار می­آید. چنانکه می­گوید: «زندگی بادیه­نشینی کهن­تر و پیشتر از زندگی شهرنشین است و بادیه­نشینی به منزله گهواره اجتماع و تمدن است و اساس تشکیل شهرها و جمعیت آنها از بادیه­نشینان بوجود آمده است.»[1]
• مضمون نظریه وی این است که در حالیکه طوایف دامدار و صحرانشین در جستجوی مرتع در حرکت هستند مردم یکجانشین در روستاها و شهرها سکونت گزیده­اند. در شرایط سکونت در یک محل فساد و تن­آسانی و تجمل­پرستی و تنزل اخلاق اجتماعی توسعه یافته و موجب تباهی می­شود در اثر همین رخوت و سستی مردم دلاور و جنگ­جوی قبایل بر شهرنشینان غلبه می­یابند و خود آنها نیز سرانجام به تن­آسانی و تجمل روی آورده و مغلوب و مقهور طوایف صحراگرد می­شوند.
• در واقع نیروی این اقوام صحراگرد و دلاور بازوی نظامی این سرزمین به حساب می­آمد که با نام­های گوناگون همچون «مادها، هخامنشیان، سلوکیه، پارت­ها، ساسانیان، اعراب مسلمان، ترکان غزنوی، ترکان سلجوقی، ایلخانان مغول، ترکان تیموری، ترکمن­های صفوی، پارسیان زند و ترکمن­های قاجار»[2] در پهنه سرزمین ایران آشکار شده و بترتیب جای خود را به دیگری دادند.
• از سویی دیگر شاهنشاهی­های ایران از یک روند ظهور و سقوط خاص خود نیز پیروی می­کنند که شاید ویژگی بسیاری از حکومت­های سلطنتی باشد. برای روشن­تر شدن این نظر حکومت هخامنشیان را به عنوان نمونه بررسی می­کنیم.
• با ظهور کورش و مبارزات و جنگ­های مشهورش بنای یک حکومت و امپراطوری عظیم در فلات ایران شکل می­گیرد. امپراطوری که نه تنها تمام حوزه فرهنگی ایران را در سیطره خود می­گیرد بلکه سرزمین­های وسیعی چون مصر، یونان و ... را زیر چتر خود قرار می­دهد.
• معمولا بنای اولیه چنین حکومت­هایی چنان استوار است که چند پادشاه بعد از بنیانگذار و نخستین شاه مقتدر با دشواری زیادی روبرو نمی­شوند.
• بنای مستحکم کوروش در زمان کمبوجیه، داریوش کبیر با همان قوت و قدرت پایدار می­ماند همین استحکام حتی در زمان خشایارشاه نیز با وجود دراز دستی­های وی برقرار است؛ اما فتور و سستی و علائم اولیه زوال در زمان شاهان بعدی نمودار می­شود.
• بعد از اين مانند بسیاری از شاهنشاهی­های ایرانی قدرت جنگاوری در شاهان دیگر کمتر می­شود تا جایی که همچون گرگ پیری که در سنین کهنسالی به مکر و چاره­اندیشی روی می­آورد به «سربازان طلایی» خود روی می­آوردند مثلا بجای روبه­رو شدن با یونان می­کوشند با اختلاف­افکنی بین آتن و اسپارت مانع از وحدت یونان شده و در نتیجه از نگاه و درازدستی آنها به قلمرو خود جلوگیری نمایند.
• اما این ترفند هم تا جایی کاربرد دارد که آرمان­های بلندپروازانه، جنگاوری و انتقام­جویی سردار مقدونیه مطرح نباشد. بعد از این می­بینیم هخامنشیان نیز پایه­های رفیع حکومت خود را در اثر سستی، فساد و تسویه حساب­های خونین برای رسیدن به سلطنت، حذف همه شاهزادگان و نخبگان سیاسی و اقتدارطلبی گروههای مختلف قدرت و نیز کم شدن روحیه جنگاوری فرو افتاده می­بینند. ویژگی که وجه مشترک بسیاری از شاهنشاهی­های ایران محسوب می­گردد. همین اتفاق در اکثر سلسله­های بعدی ظهور و سقوط یافته یعنی اشکانی، ساسانی و حتی سلسله­های معاصر یعنی صفویه، افشاریه، زندیه و قاجار مشاهده می­شود.
• اقدامی که جانشینان شاه اسماعیل به خصوص شاه عباس اول و شاهان قبل و بعد وی انجام می­دهند بسیار حائز اهمیت است، یعنی کشتن هر کس که به نوعی خطری احتمالی برای شاهنشاه داشته باشد مباح است حتی اگر آن شخص فرزند و جگرگوشه بی­گناه وی باشد؛ اگر هم شاهزاده­ای زنده می­ماند مجبور بود با زنان حرمسرا و خواجه­سرایان زندگی کند.
• بدین ترتیب حکومت و شاهنشاهی از نخبگان سیاسی و شاهزادگان جنگاور و مقتدر خالی می­شود و افراد ضعیف­النفس هم که عمدا در حرمسرا پرورش یافته­اند دیگر به کار حکومت و مدیریت کلان کشور بزرگی چون ایران نمی­آیند.
• اما ظهور و سقوط ساسانیان علاوه بر این­که از همین نظریه­های عمومی پیروی می­کند دارای مشخصه خاص خود نیز هست چرا که برای نخستین بار یک شاهنشاهی در ایران بنا می­شود که ستون­های نگاهدارنده آن با سلسله­های قبل متفاوت است.
• سخن و عقیده نگارنده این است که این پایه­های رفیع در مسیر چهارصد ساله ساسانیان دچار فسادها و آسیب­هایی می­شود که کم­کم با قدرت­یابی عوامل خارجی دچار زوال تدریجی می­شود. اما این ستون­ها چنان قوی بوده که بعد از حمله اعراب این شاهنشاهی و عناصر مهم آن بسیار آرام و تدریجی فرو می­ریزد چرا که از زمان حمله اعراب و تسخیر تیسفون پایتخت ایران و شکست بزرگ نهاوند و نیز مرگ یزدگرد در مرو بیش از دو دهه طول می­کشد.
• شکی نیست که ماهیت و شعارهای دینی نهفته در آئین اسلام خود در این روند زوال موثر بوده است. این ماهیت دین اسلام علاوه بر آن که در خود اعراب چنان شجاعتی ایجاد می­کند که مفهوم ترس از مرگ را از بین می­برد، از طرفی ديگر شعارهای برابری طلبانه و انسانی آن را در برابر دین سیاسی شده زرتشتی که سخت­گیریهای روحانیون آن قرون وسطایی واقعی را برای اندیشه­های سترگ ایرانیان ترسیم کرده بود، داراي جذابيتي خاص نيز مي‌شود.
•  
• فرضیه تحقیق
• فرضیه نخستین این تحقیق این است که در میان عوامل داخلی انقراض ساسانی همان پایه­هایی که دولت ساسانی بر آن بنا شده بود در طول سال­های متمادی و در اثر فساد، انحراف، اقتدارطلبی، وابستگی و ... موجب انقراض سلسله ساسانی می­شود.
• فرضیه دومین این است که سلسله ساسانی در کنار سایر امپراطوری­های عظیم ایرانی از یک نظریه عمومی زوال نیز پیروی می­کند. که در طول تاریخ سرنوشت تمامی شاهنشاهی­های ایرانی بوده است و آن تن­آسانی شاهان و نیز عدم دخالت مستقیم در جنگ­ها، کشتار اکثر شاهزادگان قابل حکمرانی، شهرنشینی و در نتیجه شهرزدگی و رخوتی است که رگ­های شاهنشاهی ساسانی رسوخ کرده و زوال آن را سبب می­شود.
• فرضیه سوم تأثیر عوامل خارجی در انقراض سلسله ساسانی است فرضیه این است که شکست­هایی که برخی همسایگان بر ساسانیان تحمیل کردند آسیب جدی بر پیکره نظام ساسانی وارد آورد. بخصوص هیاطله که قباد را به اسارت و گروگان گرفتند و باج سنگینی به ایران تحمیل نمودند. از طرفی اعراب که همیشه در زیر سایه قدرت ایران بودند در چند جریان به خصوص در به تخت نشاندن بهرام گور با حمایت نظامی با ایران زورآزمایی کردند و این کم­کم ابهت ساسانیان را در نزد همسایگان و نیز امپراطوری روم کم­رنگ کرد تا جایی که در اواخر حکومت خسروپرویز و پس از مرگ وی ضربات مهلکی را به پیکره این شاهنشاهی بزرگ وارد مي‌آورد.
• فرضیه چهارم انقلاباتی است که در طول سلطنت ساسانیان رخ داد همچون نهضت مزدک و نیز دعوی مانی که پایه­های عقیدتی موبدان و هیربدان و در نتیجه دین زرتشتی را را برابر عقاید دیگر همچون مسیحی و بعدها اسلام که دارای تعالیم بسیار ساده و همه فهمی بود سست کرد و قرون وسطایی را که موبدان زرتشتی بوجود آورده بودند و در نتیجه سخت­گیری­هایی که از طرف شاهان به این روحانیون تفویض شده بود هم به مشروعیت دین زرتشتی که باید مثل همه ادیان اقناعی باشد آسیب زد و هم قدرت­های شاهان ساسانی را تقلیل داد.
•  
• دین­مداری دولت ساسانی
• یکی از پایه­های سترگ شاهنشاهی ساسانی دین­مداری آن است. ساسانیان از همان ابتاد بنای سلسله خود را بر ایدئولوژی دین زرتشتی قرار دادند. دلایل زیادی بر این عقیده وجود دارد که اشاره خواهد شد. در قسمت قبلی اشاره شد که این پایه و ستون نظام ساسانی در ادامه حکومت دچار آفت­هایی گردید و ستون محکمی که می­بایست برپادارنده این نظام شود مقدمات سقوط آن را در اثر قدرت فزاینده روحانیون زرتشتی و دست­درازی آنها به ادیان دیگر و دخالت در عزل و نصب شاهان و نیز مواجهه با نهضت­های بزرگ همچون نهضت مزدک و نیز آزار عیسویان ایران و ارمنستان و همچنین سرکوبی و قتا مانی و پیروانش تضعیف گردید و سرانجام ایران را آماده پذیرش آئینی نو نمود.
• دلایل دین­مداری
• ساسانيان
• بنای اولیه و نخستین کسی که از او در ابتدای برآمدن ساسانیان یاد می­شود ساسان است که مردی از نجبای قوم خود بود. چنان­که بسیاری از محققان ذکر کرده­اند «ساسان در معبد اناهید در شهر استخر سمت ریاست داشت»[3] بنابراین نام این سلسله از مقامی دینی حکایت دارد.
• اردشیر پسر بابک که قبلا با رسیدن به مقام عالی اگبدی دومین پایه حکومت خود را بنا نهاده بود پس از نبردهایی که در این تحقیق نمی­گنجد در سال 226 تاج شاهنشاهی ایران را بر سر نهاد.
• در اینجا دومین علائم دینی بودن ساسانیان آشکار می­شود بر اساس عقیده اکثر محققان این دوران اردشیر تاجگذاری را در زادگاه خود پارس انجام داد یعنی یا در معبد آناهیتا (ناهید واقع در شهر استخر که روزگاری جد او ساسان موبد بزرگ آن بود)[4]
• سنگ­نگاره­هایی نیز که از مراسم تاجگذاری اردشیر در نقش رستم باقی مانده حکایت از همین دین­مداری و استفاده از دین برای استحکام پایه­های قدرت است. تصاویر گویا اهریمن یا یکی از ارواح خبیثه را نشان می­دهد که اهورامزدا او را پایمال سم ستور کرده است. به روایت کریستن‌سن خطوطی به زبان یونانی و پهلوی بر اسب شاه کنده شده است که می­گوید: «این سوار پرستنده خدایگان اردشیر شاهنشاه ایران و از نژاد ایزدان پسر پابک شاه است»[5]
• حکایت­های زیادی که از اردشیر نقل شده یعنی کشتن اژدها که از قصه مردوک خدای ملی بابلیان قدیم است حکایت از همین تأکید بر دینی بودن سلسله ساسانی است.
• تغییر سلسله ساسانی تنها یک حادثه سیاسی نبود بلکه به گفته کریستن سن روح جدیدی در شاهنشاهی ایران دمیده شد. که یکی «تمرکز قدرت و دیگری ایجاد دین رسمی» بود در واقع مورد دوم یعنی ایجاد دین رسمی «حقا از مبتکرات ساسانیان» بود و از این نظر شباهت­های زیادی با تشکیل سلسله صفویه دارد حکومتی که مسیر زوال و انقراض آن هم بسیار به ساسانیان شباهت دارد یعنی عواملی چون قدرت گرفتن و زیاده­خواهی روحانیون، دخالت همسایگان و عوامل خارجی، از بین بردن رقیبان سیاسی که به تضعیف حکمرانی انجامید و تضعیف پایه­هایی که در به قدرت رسیدن هم صفویه و هم ساسانی مؤثر بودند. در زمان ساسانیان این قدرت نظامی در دست خانواده­های تاج‌بخش سورن، کارن و ... بود و در صفویه بدست قزلباش­ها و خاندان­های ایلی همچون قاجار، استاجلو، تاجیک، ترکمن­ها و ... قدرت معنوی در زمان ساسانیان روحانیون زرتشتی بودند و در زمان صفویه صوفیان مبارز که هر دو پایه بدست شاهان صفویه و ساسانی عمدا تضعیف گردید.
• نگاهی به طبقه­بندی انجام شده در این دوره نشان از قدرت روحانیون و عناصر معنوی در این دوره دارد. در واقع همین نیروها پایه­های حکومت ساسانی را تشکیل می­دادند و با توجه به ویژگی‌هایی که هر کدام از این پایه­ها داشتند در استحکام و اضمحلال ساسانی مؤثر واقع شدند. طبقه­بندی اجتماعی اوستای جدید بدین منوال بود:
• «1- روحانی (آثرون) 2- جنگاور (رثه­ایشتر) 3- کشاورز (واستریو فشونیت 4- طبقه صنعتگر (هویتی)»[6]
• همین طبقه تقریبا در زمان ساسانیان تکرار می­شود که نشاندهنده اهمیت به طبقه روحانی و نیز جنگاوران و دبیران است. البته ویژگی­های زمانه و شعارهای دینی و نیازهای جدید که حاصل نیاز به همراهی مردمان و نیز سازندگان و صنعتگران است طبقات توده ملت و صنعتگران را نیز بدان افزود این طبقات بنا به تحقیق کریستن سن اینگونه بود:
• 1- روحانی (آسرون)
•  2- جنگاوران (ارتیشتاران)
• 3- مستخدمان ادارات (دبیران)
• 4- توده ملت (روستائیان یا واستریوشان)و صنعتگران و شهریان (هوتخشان).[7]
• به تدریج آسرون­ها یا طبقات روحانی قدرت فزاینده­ای یافتند که بررسی وقایع حساس زمان ساسانی این حقیقت را آشکار می­کند. در حکومت­های شاهنشاهی و اقتدارگرا و مطلقه وقتی نیروهای اجانبی یا قدرت­های جانبی قدرت بالاتری حتی اگر در حوزه کاری خود پیدا کنند کم­کم وارد حوزه قدرت شاهنشاه می­شود در آن روز نیروهای گریز از مرکز و بیگانه از هرگونه ضعفی برای انتقام­گیری استفاده می­کردند آن هم بیگانگانی که در زمان ساسانیان سیلی­های محکمی از شاهان مقتدر و توانایش خورده بودند و یا مثل اعراب و هفتالیان، ارمنیان و دیگر حکومت­های نیمه مستقل همسایه همیشه در سایه قدرت سلسله­های ایرانی بودند.
• «ساسانیان از همان ابتاد با روحانیان زرتشتی متحد شدند و این رابطه در میان دین و دولت تا آخر عهد آن استحکام داشت»[8] این حمایت دوسویه باعث دوام هر دو می­شد. اما هرگاه یکی از دو از یکدیگر جدا می­شد به نابودی آن دیگر می­انجامید. نمونه این حوادث گرویدن ظاهری یا از روی علاقه قباد شاهنشاه مقتدر این روزگار است. در اثر حمایت اولیه قباد از مزدک و حامیان وی و روحانیون داعیان بر علیه او شوریدند وی را خلع و برادرش جاماسب را بر جای وی نشاند. اما وقتی قباد بار دیگر به سلطنت رسید مجبور شد بر اساس خواسته آنها عمل كند چنانکه در مجلسي مزدکیان را جمع آورد و موبدان زرتشتی را با آن به مناظره­ای رو در رو نشاند آنگاه پس از شکست مزدکیان در مجادله فرمان به نابودی آنها داد و بیشتر آنها را با اشاره روحانیون زرتشتی به قتل رسانید.
• فرزندش خسرو نیز در همین راستا به جبران خرابیها و نیز آثار نزدیکان پرداخت و این یعنی همراهی پادشاه با بزرگان آئین زرتشتی !
• نکته­ای که برخی مورخان به آن اشاره کرده­اند این است که دلیل پذیرفتن و حمایت مزدکیان از سوی قباد قلبی نبوده و جنبه سیاسی داشته و آن هم «ضعیف نمودن اقتدار اعیان و موبدان»[9] بوده است.
• البته خسرو انوشیروان مانند شاه عباس که شباهت شاهی و تدبیر زیادی بین آنها دیده می­شود این روحانیون را کنترل می­کرد چون قدرت نظامی و مشروعیت بالا و تیزهوشی و تدبیر را در این راه بکار می­گرفت. «خسرو با روحانیون زرتشتی متحد شد تا مزدکیان را چاره کند اما نه طبقه روحانیون و نه طبقه اشراف در عهد او به قدرت سابق خود دست نیافتند.»[10]
• موبدان حتی در زمان خسرو انوشیروان نیز در جریان ولیعهدی و جانشینی دخالت می­کردند. چنانکه در جریان وصیت­نامه قباد بسیار مؤثر بودند. موبدان چون می­دانستند که «خسرو در مقابل شورشیان و هرج و مرج خواهان [مزدکیان] سیاستی استوار پیش خواهد گرفت»[11] بر آن شدند اراده قباد را حکم قانون بدانند این شد که در قضیه جانشینی تنها همان وصیت­نامه را ملاک قرار دادند و بدین ترتیب «وصیت­نامه پادشاه متوفی را گشوده و در حضور خسرو»[12] قرائت کردند.
• بدین ترتیب قدرت روحانیون که با دخالت در امور سلطنت، سخت­گیریهای مذهبی، قیام­های دینی همچون قیام مانی و مزدک و مقامات دینی عیسویان ایران را به چالش جدی کشیده شده بود کم­کم ضعیف شد. سخت­گیریهای مذهبی باعث گردید ایرانیان به ادیان و گرایش­های جدیدتر رو نمایند، از سویی آئین­های جدیدتر نه آن سخت­گیریهای موسوم و دین سیاسی شده زرتشتی را داشتند و نه مانند آن و تعالیم فقهی دشوار بودند.
• از سویی دخالت روحانیون که در زمان شاهان ضعیف­تر بیشتر شده بود سایه­های ضعف شاهنشاهی ساسانی را در چشم بیگانگان آشکارتر کرد. همانگونه که در اواخر سلسله اشکانی دخالت اعیان و سران طوایف در به سلطنت رسیدن جانشینان شاهان متوفی آسیب جدی به این سلسله وارد آورد.
• مقاومت عیسویان ایران و ارمنستان و حق تمسخر و اوهام دانستن دعوت آنها به گرایش به زرتشتی اگرچه با سرکوبی موقتا آرام شد ولی پایه­های این عامل ظهور سلسله ساسانی را سست و لرزان نمود.
• شاهنشاهي، خاندان­های تاجبخش و جنگاوری و جنگ­های داخلی
• اردشیر سلسله بزرگ ساسانی را وقتی در سال 226 میلادی پایه­گذاری كرد كه مانند همه شاهنشاهی­های قبل ایران از آفت­های مشترکی رنج می­برد. مسئله مشروعیت شاهنشاهی، برادرکشي، خاندان­های بزرگ ایرانی که منسوب به سلسله­های قبل بودند و قدرت تخریب و سازندگی فراوانی داشتند و گاه حامل جنگ­های داخلی می­شدند نمونه‌هايي از آن محسوب مي‌شوند.
• برای آنکه این پایه­های مستحکم برای ساسانیان بجای تخریب موجب سازندگی شود اردشیر اقدامات فراوانی نمود. وی خود زمانی توانست بر قدرت­های محلی غلبه کند که در دارابگرد به مقام عالی نظامی «ارگبد» دست یابد.
• اگر این ماجرا درست هم نباشد که اردشیر با برادرزاده فرخان پسر اردوان ازدواج کرده است حداقل این نکته هرتسفلد را تأئید می­کند که «اردشیر می­خواست به وسیله وصلت با خاندان اشکانی اساس دولت خود را استوار کند»[13] یا چنانکه مورخان عرب و ایران ذکر کرده­اند «اثبات این نکته است که چون مادر اردشیر از سلسله سابق بوده پس شاپور حقا جانشین اشکانیان به شمار می­رود.»[14]
• شاید امروز تأثیر عقیده عموم ایرانیان به فرماهنشاهی زیاد بزرگ جلوه نکند اما وقتی شورش بهرام چوبین را پیش چشم می­آوریم و می­بینیم چگونه بهرام با انتساب خود به اشکانیان تلاش می­کند مردم و بزرگان را با خود همراه کند به اهميت آن پي مي‌بريم. البته اشتباه بهرام چوبین این بود که فاصله طولانی 400 ساله اشکانیان و فراموشی تاریخی مردم ايران را در نظر نگرفته بود، چنانکه می­بینیم با وجود همه سجایای اخلاقی، و محبوبیت، بسیاری از بزرگان فقط بهمین دلیل یعنی اتهام نداشتن فرمانشاهی و عقیده حق الهی بودن شاهنشاهی از اردوی او خارج شده و با خسرو برای نابودی و شکست وی همداستان می­شوند.
• عمق این اعتقاد را در قصه پناه بردن ناشناس بهرام چوبین به پیرزن و طعنه­های پیرزن به بهرام که بدلیل نداشتن فرشاهی شایسته آن خواریست آشکار می­شود.
• تأکید به ناچار شاهان ساسانی بر انتساب به گذشته­های اشکانیان باعث شد ساسانیان اصول ملوک­الطوایفی را از اشکانیان به ارث ببرند. اردشیر هفت دودمان و طوایف بزرگ را به رسمیت شناخت که حداقل سه خاندان کارن، سورن و اسپاهبد اشکانی بودند که تأثیر آنها را در جنگ­های داخلی، و تاجبخشي به شاهان در دوره­های مختلف شاهد هستیم ! به همین دلیل برخی دودمانهای ممتاز ساسانی مانند «سپند یاد» و «مهران» می­کوشیدند خود را به تخمه اشکانی منسوب نمایند.
• بر اساس همین قدرت و اهمیت بود که بهرام چوبین منسوب به همین خاندان­ها بر علیه ساسانیان شورید و ضربات محکمی بر پایه­های اشکانی وارد آورد در واقع به همان نظریه می­رسیم که همان پایه­هایی كه تا متون­های محکم ساسانی را تشکیل می­داد به انقراض آن نیز کمک شایان کرد.
• بهرام چوبین اگرچه سرانجام کاری از پیش نبرد اما حتی پس از فرار از ایران به همسایگان و دشمنان ساسانیان پناه برد و بارها برای رسیدن به از دست داده­های خود با کمک نیروهای «خان ترک» اقدام کرد.
• پس از مرگ بهرام چوبین نیروهایش بسوی دیلمان و گیلان سرازیر شدند و با اتحاد با دشمنان ساسانیان حملاتی را به داخل ایران ترتیب دادند و در تضعیف سلسله ساسانی تلاش­های فراوانی کردند. بنابراین شورشهای داخلی که گاه و بیگاه پایه­های مشروعیت ساسانیان را هدف قرار می­داد نیروهای ساسانیان را بتدریج ضعیف ساخت و آن را به دست بیگانگان بر باد داد.
•  
• جنگاوری و جنگ­های داخلی
• بی تردید از بین بردن سلسله عظیم شاهنشاهی اشکانی بدون جنگاوری و نبرد مستقیم فرمانروایی بزرگ میسر نیست آن هم سلسله عظیم اشکانی که حتی رومیان نیز نتوانسته بودند آن را از پای درآوردند.
• اردشیر با قدرت تمام پادشاهی­های محلی را مغلوب کرد و سرزمین­های آن را به کشور خود ملحق نمود و سرانجام در نبردی بزرگ آخرین پادشاه اشکانی یعنی اردوان به دست اردشیر کشته شد.
• این صلابت در میان شاهان بعدی دارای کمیت و کیفیت متفاوتی بود. شاپور اول جانشین خلفی برای وی بود. غلبه شاپور بر قیصر و الریانوس و پیروزیهای دیگرش شاهدی بر این مدعاست. چرا که «دولت شاهنشاهی اردشیر در پناه لشکری آراسته و نیرومند وسعت»[15] گرفته بود. اما جنگاوری نیز آفت­هایی دارد. مهمترین آفت­های جنگاوری یکی جنگ با خودی یعنی جنگ­های داخلی و دیگر عدم شرکت مستقیم شاهان در جنگ­های سرنوشت­ساز کشور است. همان آفتی که هخامنشیان را دچار کرده بود اما به نظر می­رسد در دوره هخامنشیان شاهان با استفاده از «سربازان طلایی» خود از جنگ دوری می­کردند اما ساسانیان و شاهان متأخر از دخالت مستقیم در جنگ پرهیز کرده و همان سکه­ها و اندوخته­های خود را به صرف نیروهای داخلی می­کردند.
• ایران در زمان جانشینان شاپور اول دچار جنگ­های داخلی و بحران مشروعیت بود چنانکه در اثر همین ضعف­ها نرسه از رومیان شکست خورد و پنج ولایت ایران (ارمنستان صغیر) را به روم واگذار کرد. همین روند در سی سال اول حکومت شاپور دوم ادامه داشت اما در چهل سال دوم شاپور همچون بنیانگذار ساسانی و نیز هم نام خود مقتدرانه عمل کرد و بسیاری از سرزمین­های از دست رفته را بازستاند. او خود برخلاف برخی شاهان ضعیف­النفس پس از خود در جنگ­ها شرکت می­کرد به همین دلیل در اکثر نبردها پیروزی با وی بود وی با سخنرانی­های دینی و ملی خود جنگجویان را برای نبرد تا سرحد مرگ آماده می­کرد و همین دلیل پیروزیهایش بود. چنانکه اشاره شد شاهان پس از شاپور ضعیف­النفس بودند و زمام امور را به دست اعیان و روحانیون سپردند این دو گروه تا پس از شاپور دوباره قدرت یافته بودند. می­گویند بهرام گور بیشتر شهرت و محبوبیت خود را در اثر همین نرم­خویی و واگذاری امور به اعیان و روحانیون بدست آورده است.
• خسرو انوشیروان با ایجاد تغییراتی، موقتا نیروهای نظامی را سر و سامانی داد. «کسری منصب ایران سپاهبد را ملغی کرد و چهار سپاهبد را به ریاست دائمی سپاه هرکدام در یک ربع کشور منصوب کرد»[16]
• حوادث بعدی و قیام بهرام چوبین و قدرت­یابی سپاهبدها و موانعی که در راه رسیدن خسروپرویز به حکومت ایجاد شد و نیز دخالت سرداران مانند اسپاهبد فرخان شهروراز، نامدار گشنسب، ماهیار، پس­فرخ، فرخزاد خسرو و دیگر پس از مرگ خسروپرویز در سلطنت سرداران نشان داد که این سیاست اگرچه در زمان انوشیروان مؤثر بوده ولی در زمان شاهان بعدی یکی از مایه­های اضمحلال ساسانی به حساب می­آید.
• یکی از دیگر آفت­های جنگ حد و حدود قائل نشدن برای آن است. در زمان خسروپرویز اوج عظمت ساسانیان در کشورگشایی بود. اما جنگ هم حدی داشت. در اثر جنگ­های بی­پایان و نزدیک شدن روم به مرزهای ایران و پایتخت آن تیسفون برخی سرداران خواهان صلح شدند و با همراه شیرویه (کواد دوم) خسرو را از بین بردند تا مقدمات صلح فراهم گردد.
• شیرویه نیز همان شیوه برادرکشی را که در زمان شاهان قبل از ساسانی مرسوم بود و اردشیر با کشتن همه برادران آن را تأئید کرده بود اجرا کرد و کشور را از وجود شاهزادگان پرمایه خالی کرد تا پس از او سراشیبی سقوط ساسانیان در اثر فقدان مردان شایسته سرعت بیشتری یابد.
•  
• دشمنان خارجی
• یونان و بعدها برادرخوانده آن یعنی روم از دشمنان کلاسیک و رقیب امپراطوری ایران محسوب می­شوند و چنانکه رسم قدرت­های بزرگ است داد و ستدها و معامله­ها و بده­بستان­های سیاسی بزرگی بین آنها صورت می­گرفت.
• روم در زمان بهرام چوبین به درخواست­های وی برای عدم حمایت از خسرو توجه نکرد و در رسیدن خسرو به سلطنت نقش مهمی ایفا نمود. این که قدرت­های بزرگ اعتماد بیشتری به هم دارند و نیز بیم تلافی قدرت رقیب باعث می­شود قدرتهای بزرگ معمولا کشورهای ضعیف­تر را سرانجام قربانی معاملات خود کنند. اتفاقاتی که در دوره قاجار بین کشورهای انگلیس و روسیه و فرانسه در قبال ایران رخ داد مؤید این حقیقت است.
• یکی از نشانه­های همکاری این قدرت­ها رسم فرزندخواندگی بود که بارها بین روم و ایران صورت پذیرفت چنان که «یزدگرد تئودوسیوس روم را که طفلی صغیر بود در تحت حمایت خود آورد»[17] و همچنان که قباد نیز برای استوار کردن پادشاهی خسرو ضمن پیشنهاد صلح به امپراطور روم ژوستین خواهش کرد که «خسرو را به فرزندی بپذیرد.»[18]
• با این وجود جنگهای ایران و روم از زمان اردشیر تا خسروپرویز پایه­های قدرت هر دو امپراطوری را ضعیف کرد. چنانکه در زمان خسرو پرویز که بزرگترین پیروزیها نصیب ساسانیان ایران شد و مرزهای ایران به دوره هخامنشیان به استثنای اروپا رسید ولی ظرفیت وجودی خسروپرویز چنان نبود که آن همه جنگ را برتابد از طرفی دیگر خود خسروپرویز مستقیما در جنگ­ها شرکت نمی­کرد همین زیاده­روی در جنگ­ها باعث شد رومیان در اواخر سلطنت خسروپرویز به تيسفون نزدیک شوند و باعث شود عناصر صلح­طلب و مخالف با اشاره شیرویه فرزند وی او را هلاک نمایند تا دوره شاهنشاهی­های بزرگ قبل از اسلام در ایران به پایان برسد.
• اما یکی از بزرگترین عواملی که به دولت ساسانی آسیب جدی وارد ساخت زورآزمایی و شکستن ابهت امپراطوری ساسانی در اثر جنگ­های پی در پی در مرزهای شرقی ایران است که به تهاجم­گاه تاریخ مشهور است. شکست پیروز از پادشاه هفتالیان و به گروگان ماندن قباد شاهنشاه مقتدر بعدی و نیز دختری از پیروز در میان آنان آسیب جدی به اقتدار ساسانیان و کشور ایران وارد آورد. ناگفته پیداست پرداخت باج پس از دومین شکست پیروز از هفتالیان تا چه حد می­تواند در حیثیت امپراطوری مؤثر باشد.
• از طرفی همین هفتالیان یا هیاطله در به قدرت رسیدن قباد نقش ایفا کردند همچنان که اعراب در به سلطنت نشاندن بهرام گور با نیروهای ایران زورآزمایی کرد این زورآزمایی­ها اعراب را که همیشه در سایه­ی ایران بودند متوجه این نکته کرد که حتی سلسله عظیمی چون ساسانیان را نیز می­توانند شکست دهند.
• سلاطین ایران البته متوجه خطر اعراب بودند چنانکه مشهور است خسرو پرویز نعمان سوم را به بهانه «امتناع از دادن دختر خود به خسرو»[19] زندانی و به قتل رساند و حکومت را از خاندان وی برانداخت؛
•  
• نتیجه­گیری
• بررسی روند شکل­گیری ساسانیان و سرانجام سقوط آن نشان می­دهد پارامترهای متفاوتی را می­توان در تضعیف و سرانجام زوال دولت ساسانی برشمرد. اردشیر ساسانی از همان ابتدا بسیاری از برداران یاغی خود را به قتل رساند روشی که در زمان اکثر جانشینان وی دنبال شد همین رویه با قتل خسرو با اشاره شیرویه یا قباد دوم به عادت خود و بسیاری از شاهان ساسانی و نیز اسلاف و اخلافش وفادار ماند. بگونه­ای که پس از مرگ شیرویه در نبود شاهزاده­ای توانا سرداران و سپاهبدان و نیز زنان مدتی مستقیما یا به عنوان ثابت سلطنت به حکومت رسیدند.
• وقتی تصور شود چنین ضعف بزرگی در پیش دشمنان ساسانی از روم گرفته تا همسایگان کوچک بزرگ نمایان شود چه مشکلاتی را بوجود خواهد آورد آن هم دشمنانی که بارها به وسیله ایرانیان تحقیر شده و یا در حاشیه رانده شده­اند.
• روح جدیدی که به وسیله­ی پیوند اردشیر با روحانیون و اعلام دین زرتشتی به عنوان دین رسمی به کالبد نظام شاهی دمیده شده بود همانگونه که اشاره شد اولا در اثر حوادث و رقبای داخلی و خارجی بسیار ضعیف شده بود. ظهور مانی، قیام مزدک و پیروانش، مقاومت عیسویان و ظهور اسلام و مقابله سخت­گیرانه روحانیون زرتشتی که به دور از تعالیم و روح اقناعی ادیان است و نیز فساد و مال­اندوزی آنان و نیز پیوند با سیاستمداران و حمایت از اعمال ناپسند آنان این پایه استوار سیاست ساسانی را با ضعف رو به رو ساخته بود.
• از سویی دیگر رفرم­های اجتماعی موجود مانند قیام مزدک، مانی و نفوذ عیسویان در شاهان و تزلزل در ایمان آنان ثبات شاهان را به ضعف دچار کرده بود.
• قیام مزدک، ویرانیها و خرابی­های زیادی در کشور ایجاد کرده بود. جنگها و نبردهای طولانی با همسایگان نوظهوری چون هیاطله و دشمنان داخلی پناه گرفته به آنان و دیگر خوانین ترک ورود آنان به برخی نقاط کوری چون دیلمستان و گیلان و تشکیل اتحادیه­های علیه ساسانیان و نبرد و گریز دائمی با آنان وضعیت نابسامان اقتصادی و اجتماعی دوره ساسانی را هویدا می­سازد.
• وقتی وضع معیشت و فساد موجود در زمان انوشیروان را بررسی می­کنیم؛ پادشاهی که به عدالت و مردم­دوستی و صفات پسندیده مشهور است و وضع نابسامان آن را از زبان برزویه پیش چشم می­آوریم آنگاه وضع در زمان پادشاهی­های قبل و بعد از وی نمایان خواهد شد. برزویه در آن روزگار بیم و هراس پس از تعارف در خصوص خوبیهای خسرو با زیرکی آیندگان را به اوضاع زمان آگاه می­کند:
• «در این روزگار تیره که خیرات بر اطلاق رو به تراجع نهاده است و همت مردمان از تقدیم حسنات قاصر گشته، با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری و اثبات رأی و ... می­بینیم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. و چنان استی که خیرات مردمان را وداع کردستی و افعال ستوده و اقوال پسندیده مدروس گشته و عدل ناپیدا و جور ظاهر و لوم و دنائت مستولی و کرم و مروت متواری و ...»
• بدیهی است که انتقاد برزویه به عدل که از حاکمان برمی­آید وضع کشور و فساد مترتب بر آن را در زمان عادل­ترین شاهان آشکار می­کند تا چه رسد به دیگران.
• از سویی دیگر سیاست­های اردشیر در حمایت از خاندان­های اشکانی برای مشروعیت دادن به شاهنشاهی خود موجب برآمدن اعیان و بزرگانی از این دودمان چه در شاخه نظامی و چه اقتصادی و میان اعیان گردید. گروه دوم واسپوهران بودند که از هفت خاندان اشکانیان شکل یافته بودند این قدرت مالی اعیان و نیز شاخه نظامی آن که از خاندان­های بزرگی چون کارن، سورن، اسپاهبد و مهران نقش‌هاي زیادی در حکومت ایفا کردند که نمونه­های نظامی آن را در شخصیت بهرام چوبین، شهروراز و ... بررسی کردیم و تأثیر آنان را در شورش­های داخلی و تضعیف شاهان ساسانی آشکار است. اینان به عقیده نگارنده هرگز خود را کمتر از ساسانیان نمی­دانستند و هرگاه موقعیت را مناسب می­دیدند مانند بهرام چوبین قد علم می­کردند اگر فراموشی روزگار هرگز آنان را به هدف نرسانید.
• زیاده­روی در جنگ، دوری از شرکت مستقیم در آن در بین شاهان متأخر ساسانی، فساد و تباهی اقتصادی و اخلاقی، و نبود نیروی سیاسی جدید که بتواند خاندان تازه نفسی را در ایران به سلطنت برساند (وظیفه­ای که پیروزی بهرام چوبین می­توانست آن را محقق نماید) نبرد وحدت و راستی مابین گروههای صاحب قدرت همچون، اعیان، روحانیون، شاهزادگان و زراندوزی شاهان به خصوص خسروپرویز و عدم بکارگیری آن در آبادانی کشور و دست زدن به جنگ­هایی که از ظرفیت آن روزگار ساسانی یعنی خسروپرویز خارج بود به تدریج سلسله ساسانی را به سوی انقراض نهایی توسط اعراب سوق داد. اعرابی که در سایه تعالیم اسلام و با استفاده از توان کسب ایدئولوژی جدید که قدرت رهبری خود به خودی دارد بر آخرین بقایای ساسانیان حمله برد ساسانیانی که دیگر مشروعیت دینی و مردمی خود را در اثر تباهی­های موجود در معیشت و زندگی اجتماعی مردم از دست داده بود.
• از سویی دیگر نبرد دیپلماسی قوی که نمی­خواست از سویی، روبروی اعرابی که تا چندی قبل در سایه حمایت امپراطوری ایران بودند بنشیند و از سویی دیگر غرور و آسان­گیری که نیروی ایدئولوژیکی جدید اعراب را نادیده گرفته بود این آخرین فرصت را نیز از دست ایرانیان گرفت ! عدم رویارویی مستقیم یزدگرد در برابر اعراب که می­توانست، عنوان تنها عامل معنوی و انگیزشی مردم و فرماندهان عمل کند خود از عوامل ثانوی این شکست­ها محسوب می­شود شکست­هایی که سرانجام طومار یک شاهنشاهی بزرگ ایرانی را در هم پیچید که دیگر هرگز چنان عظمتی در تاریخ سیاسی ایران دیده نشده است.
•  
• 
   
• فهرست منابع
• - ایران در آستانه یورش تازیان، کولسینکف، آ.ای، ترجمه م.ر. يحيايي، آگاه، تهران 2535
• - ایران در زمان ساسانیان، کریستن، آرتور، ترجمه رشید یاسمی، صدای معاصر، تهران، 1382
• - ایران­نامه، کارنامه ایرانیان در عصر ساسانیان، شوشتری (مهرين)، عباس، موسسه انتشارات آسیا، تهران، بی­تا
• - جامعه­شناسی تاریخی ایران، کاتوزیان، همایون، بی­تا، بی­جا، بی­نا.
• - نظام فئودالی یا نظام آسیایی (نقد و نظری در ویژگیهای تاریخ ایران) اشرف، احمد، بی­تا، بی­جا، بی­نا.
• - تاریخ مردم ایران، زرین­کوب، عبدالحسین، تهران، امیرکبیر، 1364.
• - کلیات تاریخ و تمدن ایران پیش از اسلام، بیات، عزیزالله، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، 1369.
•  
• 
   

• ---

• [1] - احمد اشرف، نظام فئودالی یا نظام آسیایی، بی­تا، بی­جا، ص 7
• [2] - همایون کاتوزیان، جامعه­شناسی تاریخی ایران، بی­تا، بی­جا، ص 43.
• [3] - كريستنسن، ایران در زمان ساسانیان، آرتور، تهران، امیرکبیر، 1382، ص 59
• [4] - همان، ص 61
• [5] -  همان، ص 63
• [6] - کریستنسن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382، ص 69
• [7] - کریستنسن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382، ص 69
• [8] - كريستنسن آرتور، ايران در زمان ساسانيان، ترجمه رشيد ياسمي، تهران، صداي معاصر، 1382، ص 69.
• [9] - ایران­نامه، کارنامه ایرانیان در عصر ساسانی، عباس شوشتری، مؤسسه انتشارات آسیا، تهران، بی­تا، ص 145
• [10] - همان، ص 304
• [11] - کریستنسن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشيد ياسمي، نشر صدای معاصر، تهران 1382، ص 261
• [12] - همان، ص 261
• [13] - کریستنسن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشیدیاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382 ص 60
• [14] - همان، ص 61
• [15] - کریستن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382، ص 151
• [16] - کریستن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشیدیاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382، ص 267
• [17] - کریستنسن آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشیدیاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382، ص 196
• [18] - همان، ص 256.
• [19] - کریستنسن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشیدیاسمی، تهران، صدای معاصر، 1382 ص 322

                  ايران شناسي در آمريكا

محمدتوحيدي چافي

پيش از پرداختن به سئوال اصلي و بررسي تلاش هاي ايرانشناسان امروزي و فعال در دانشگاههاي مطرح آمريكا همچون كاليفرنيا، ميشيگان و شيكاگو و ... بايد به پيشينه ايران شناسي در آمريكا پرداخت. شكي نيست كه ايران شناسي به شكل امروزي و گسترش آن در دانشگاههاي آمريكا توسط شرق شناسان و نيز ايران شناسان اروپايي صورت گرفت.

اما توجه آمريكائيان به ايران ابتدا در قالب تبليغات مذهبي آغاز شد، در اينجا با دو نام برمي خوريم. اين دو نفر كسي نبودند جز اسميت و دوايت كه در سال 1829 با سفر به آذربايجان خاطرات خود را در كشور خود منتشر كردند. همين افراد سپس موفق به تأسيس مركز آموزشي و مذهبي در اروميه شدند. همين مركز بود كه اولين چاپخانه مخصوص آمريكائيان در ايران را پايه گذاري كرده و به انتشار روزنامه در ايران توفيق يافتند.

بدنبال آغاز روابط سياسي ايران و آمريكا در سال 1856 نماينده سياسي آمريكا يعني ساموئل بنجامين به تهران آمد و با ايجاد كالج آمريكائي در تهران فعاليت ايران شناسانه آمريكائيان در ايران فعاليت ايران شناسانه آمريكائيان در ايران افزايش يافت.

به تدريج با نفوذ سياسي آمريكا در ايران و روابط حسنه آن با دولت هاي گوناگون و رفت و آمد دانشمندان آمريكايي در ايران و بطور كلي شرق و همچنين دور بودن آمريكا از جنگ هاي بنيان برافكن و جنگهاي جهاني مطالعات شرق شناسانه و به تبع آن ايران شناسانه در آمريكا گسترش يافت و گاه از اروپا پيشي گرفت.

دليل ديگر در پيشي گرفتن آمريكائيان در ايران شناسي مهاجرت نخبگان شرق شناس به آمريكا و گسترش انستيتوهاي شرق شناسي و ايران شناسي در آمريكاست. در اين بين بايد همكاري ايران شناسان داخلي و نيز مهاجرت آنان را به آمريكا مزيد بر علت دانست.

از طرفي گسترش اين انستيتوها و ايجاد كرسي هاي شرق شناسي باعث شد شاخه ايراني مطالعات شرق شناسي در آثار بزرگ و دائره المعارف هاي وزين انتشار يافته در آمريكا جايگاه خود را پيدا كند.برخي از اين كتابها عبارتند از:

1- دايره المعارف آمريكانا كه آغاز كار آن با ليبر بود

2- دائره المعارف روتليج

3- دانشنامه ايراني كه دفتر اول اين دائره المعارف به سر ويراستاري احسان يار شاطر در سال 1982 منتشر شد.

4- دائره المعارف اسلام

5- دائره المعارف كلمبيا

6- دائره المعارف وايكينگ كلمبيا

7- دائره المعارف فارسي

8- دائره المعارف دين

9- دائره المعارف جديد جهان اسلام

10- دائره المعارف كمبريج

11- دائره المعارف فلسفه آسيايي

وجود اين دائره المعارفها و پرداختن آنها به مطالعات ايراني خود نشان از اراده اي در جهت شناخت مسائل مربوط به ايران است. از طرفي علاقه آمريكائيان كه ميراث خوار شرق شناسي و ايران شناسي اروپا نيز بودند به مطالعات هند و اروپايي و آميختگي و پيوستگي مطالعات هند و اروپايي با مقوله و مبحث ايران خود باعث توجه علاقه مندان و پژوهندگان به ايران شناسي شد.

وجود مشتركات مذهبي، فرهنگي و سرزميني بين ايران، هند و ساير بخش هاي شرق و گسترش حوزة فرهنگي ايران در قديم الايام مطالعات ايران شناسي آمريكايي ضروري مي كرد.

مسائلي همچون مطالعة پارسيان هند، اوستا، ودا، مطالعه بر روي زبان هاي هند و ايراني و هند اروپايي و كشف و پژوهش درباره مطالب نو يافته تمركز بر روي مطالعات ايران را چنان كه براي اروپائيان اثبات كرده بود براي آمريكائيها نيز با اهميت جلوه داد.

اين تمركز باعث ظهور ايران شناسان بزرگي گرديد كه برخي از آنها همچون ريچارد فراي، آرتور ايهام پوپ، جورج سارتون، فيشل، هارولد لب، برنارد كايگر، اسپرنگ لينگ، جاكوب ابت، ويليام نورمان براون، داويد ايوگين براون، بنجامين و ... از دوستداران فرهنگ اياني شده و هموراه به دفاع و تلاش در جهت شناختن و شناساندن فرهنگ ايراني به غرب و نيز به خود ايرانيان پرداخته و منشأ خدمات بسيار بزرگي به دانش ايرانشناسي گرديدند.

مطالعات ايران شناسان آمريكايي كه در قرن نوزدهم بر روي شباهت سانسگريت، فارسي، انگليس و لاتين تمركز يافته بود امروز در سه شاخه بزرگ در ميان علاقمندان به مطالعات هند و اروپايي و نيز ايران شناسان دنبال مي شود آن سه شاخه عبارتند از:

1- باستان شناسي                        2- زبان شناسي                     3- اسطوره شناسي

در باستان شناسي به نام هايي چون R.Drews,J.Mallory,M.Gimbuts برمي خوريم.

اين باستان شناسان درباره منشأ مهاجرت آريائيها نظرات جالبي ابراز داشته اند از جمله M.Gimbuts به قبرهايي موسوم به گوركان اشاره كرده و معتقد است هند و اروپايي از آنجا مهاجرت كرده اند.

آقاي Mallory ايده كاملاَ جديدي ارائه مي دهد وي تئوري قشنگي را ارائه داده و مي گويد ما در شرق جاهايي داريم كه به آن BMAC مي گوئيم بر اين اساس بر اين باورند كه ايرانيها در بلخ بوده اند در اين جا بسياري از زبان شناسان براي اولين بار با آنها متفق القول مي شوند چرا كه ساختمانهاي بلخ را با آنچه آريائيها از ساختمانهاي خود برمي شمارند يكي مي دانند.

در اين ميان R.Drews مركز هند و اروپايي ها را در تركيه امروزي و نزديك ارمنستان مي داند باوري كه ايوانف نيز بر آن صحه مي گذارد.

زبان شناسي نيز در آمريكا جايگاه ويژه اي داشته به خصوص در ميان پژوهندگان هند اروپايي و همچنين موضوع مورد بحث ما يعني ايران شناسي. چرا كه زبان شناسي هميشه در درجه اول اهميت در مطالعات اقوام كهن داشته است چون زبان هميشه موجود بوده و اين همان بخشي بود كه اروپائيان هميشه در آن جلودار بوده اند.

اولين بار وقتي انگليسيها هند را تسخير مي كنند متوجه مي شوند شباهتهاي زيادي بين هندي، اروپايي، ايراني و لاتين وجود دارد. پرچمدار اين پژوهش و توجه كسي نبود جز ويليام جونز انگليسي!

در آمريكا افرادي چون هانس پيتر اشميت، مارتين شوارتر، ويندفور و نيز P.o.s.kjarud و ... در مطالعات زبان شناسانه و دستور زبان اوستايي سرآمد هستند.

از اين ميان هانس پيتر اشميت سراغ گاتاها مي رود وي اثبات مي كند كه در سنت اوستا كتابت مهم نيست بلكه سرودن مهم است. هانس روي يسنا 29 مطالعات انجام مي دهد.

مارتين شوارتز ايران شناس ديگري است كه نابغه مي نمايد وي استاد بركلي است. وي كه شاگردي هنينگ را نيز تجربه كرده است سنت شفاهي را در اوستا مطرح مي كند! وي تكنيكي دارد بدين گونه كه معتقد است دانشجو بايد اشعار زيادي را حفظ كند چرا كه فرد با خواندن اوستا يك معني و با نوشتن معني ديگري را دريافت مي كند!

از ديگر ايران شناسان آمريكا كه روي زبان شناسي كار مي كند G.windfuhr است كه سنت حروفيه را مطرح مي كند و مي گويد كه اين در سنت ايراني وجود داشته است.

موله نيز اصل قضيه را زير سئوال مي برد و مي گويد از كجا معلوم اين سروده هاي خود زرتشت باشد او اولين كسي است كه اين نظريه را مطرح مي كند.

J.Kellens نيز از ديگر ايران شناسان آمريكايي است كه كرسي اوستاشناسي دانشگاه ... را در اختيار دارد او و اوستاشناسان قبلي لائيك مي باشند و به همين دليل اين مرام آنها در تئوري ها و پژوهش هاي آن بسيار تأثير گذاشته است. ملندرا كه در دانشگاه ميني سوترا مشغول است همان كسي است كه سنت آراكائيك را مطرح مي كند. و مي گويد كه شما در اوستا مي توانيد سنت هاي قديمي تر و حتي قديميتر از گاتاها را ببينيد. اسطوره شناسي اين مبحث نيز كه با زبان شناسي رابطه تنگاتنگي دارد لزوم زبان شناس بودن را اثبات مي كند. بگونه اي كه براي ورود به اين مبحث بايد هفت زبان را دانست.

B.Lincoln يكي از اين پژوهندگان آمريكائي است كه اسطوره هاي هند و اروپائي را بازسازي مي كند. اسطوره هايي چون اسطوره گاوبازي، هوم نوشان، كارايا جوانان جنگجوي آرايي كه با برخي اسطوره هاي اروپايي همچون Berserkevهاي آلماني و ... شباهت دارد.

تاريخ: تاريخ نيز يكي از مباحث ايران شناسي است كه امروز در آمريكا پيشتاز است. در ايران مطالعه بر روي تاريخ باستان بوسيله مشيرالدوله آغاز شده است و به دليل زبان شناسي افراد كمي بر روي آن كار كرده اند. به همين دليل بسياري از ترجمه هايي كه از كتيبه ها به چاپ رسيد صددرصد نمي توان به آنها اطمينان كرد. پيش از مطالعات ايران شناسان جديد منابع اصلي ها آثار هرودوت و نيز تورات بود. ولي در سال 1934 آقاي Hallock چاپ متون ايلامي را به ثمر مي رساند وي علاوه بر چاپ به ترجمه آنها نيز همت مي گمارد.

سپس G.cameroh الواح ديگري را در سال 1948 چاپ مي كند و بدين وسيله ناگهان دنياي ناشناخته هخامنشي براي ما آشكار مي شود. تاريخ ايران كه وي درباره آنچه در فلات ايران مي گذشته است نوشته براي شناساندن تاريخ عيلام بسيار با اهميت است.

هرتسفلد نيز كه در غرب به عنوان باستان شناس نازي از او ياد مي شود حفاري هاي زيادي انجام مي دهد و ديد جديدي درباره مسائل اداري، غذا و ديگر جهات ناشناخته دنياي ايران باستان به ما ارائه مي دهد.

M.Stolper نيز ابتدا آرشيوي خانوادگي را چاپ مي كند كه درباره زندگي اقتصادي ايرانيان ايلامي (عيلامي) داراي اطلاعات گرانسنگي بود. سپس با همكاري اليزابت كارتر تاريخ: Surve ys of Politicl History and Archaedogy  را منتشر مي كند كه خود قدمي با اهميت در شناخت تاريخ سياسي و باستاني ايلام (عيلام) بدست مي دهد.

Olmested كتاب مهمي درباره دنياي هخامنشي مي نويسد كه بسيار مهم است.

بنام: A history of persian empire كه در سال 1948 منتشر مي گردد. خام ليندي آلن نيز در سال 2005 كتابي در شيكاگو به چاپ مي رساند و در اين كتاب بسيار زبان شناسانه درباره تاريخ ايران سخن مي گويد. به نام: The Persian empair

خانم S.M.Sherwin نيز در سال 1993 كتابي چاپ مي كند بنام از سمرقند تا سارديس كه ديد جديدي درباره امپراطوري سلكوكي بدست مي دهد.

اما در مورد تاريخ سياسي اشكانيان آقاي H.C.Debevoise كتاب مهمي به نگارش درآورده ولي مهمترين مركز اشكاني شناسي در لهستان و ايتاليا وجود دارد و از اين منظر اروپا بر آمريكا پيشي گرفته است.

M.Cdedje نيز در سال 1967 كتاب پارتيان را درباره هنر پارتيها منتشر مي كند كه در جاي خود بسيار اهميت دارد.

اما يكي از ايران شناسان آمريكايي كه در شناساندن ايران بصورت امروزي به آمريكائيان نقش مهمي ايفا مي كند ريچارد فراي مي باشد. وي در سال 1963 نخستين كتابش را دربارة تاريخ ايران باستان نوشته كه هنوز تجديد چاپ مي شود.

در «تاريخ آسياي ميانه»، آقاي منشأ آريائيها را از آسياي ميانه مي داند.

اوستاشناسي

دربارة اوستاشناسي ويليام جكسون در قرن نوزدهم مطالعات ارزنده اي انجام داده اند. وي پدر ايرانشناسي آمريكا محسوب مي شوند.

جكسون اولي مطالعات را روي متون مانوي به انگليسي به نگارش درآورده و روي زندگي زرتشيان اطلاعات خوبي بدست مي دهند. اوستايي كه جكسون در قرن نوزدهم توصيف مي كردند با آنچه ما ايرانيها مي شناسيم تفاوت دارند.

وي نظريه آسماني بودن سرودهاي اوستا را مطرح كرد.

شيكاگو و ميشيگان مركز ايران شناسي در آمريكاست. كه در زمينه اسلام شناسي زبان و ادبيات فارسي فعاليت دارند. پيش از اين نفوذ اتحاد جماهير شوروي زبان و ادبيات فارسي هيچ كرسي در آمريكا نداشت ولي پس از آن كرسي نيز ايجاد گرديد. دولت قصد داشت اين كرسي ها را در جهت مطامع خود بكار گيرد كه چنين نشد اگر چه ممكن است افرادي هم به سازمان امنيت آمريكا پيوسته باشند.

يكي از افرادي كه در اين زمينه فعال هستند فرانك لوئيس مي باشد كه استاد زبان و ادبيات فارسي و رئيس انجام بنام American Institute of Iranian studiy مي باشد. كتاب آخر لوئيس درباره مولوي است كه يكي بهترين اثريست كه درباره مولوي در غرب نگارش يافته است.

در آمريكا خاورشناسان و ايران شناسان ديگري هم هستند كه مطالعات آنها در جهت منافع سياسي و دغدغه هاي غيرعلمي مورد بهره برداري قرار مي گيرد.

وجود و برپايي انستيتوهاي مطالعات شرقي و ايراني و همكاري برخي ايرانشناسان ايران و اروپايي در دانشگاههاي آمريكا اين كشور را در بين كشورهاي جهان در حوزة فرهنگي ايران و به خصوص تاريخ، باستان شناسي و زبان شناسي ايراني داراي اهميت زيادي كرده است.

در كنار اين مبحث انتقال الواح باستاني ايران و وجود مراكز خطي و نسخ خطي فارسي اين كشور را نسبت به مراكز ديگر ايران شناسي داراي اهميت خاصي كرده است.

همين مسئله باعث ظهور و تربيت ايران شناسان برجسته اي در آمريكا شده كه در حوزه هاي مختلف در گذشته و حال به فعاليت پرداخته اند. برخي از مهمترين اين پژوهشگران و اساتيد ايران شناس آمريكايي عبارتند از:

جرج كامرون- متخصص معروف باستان شناسي ايران و مؤلف متن ايراني قديم كتبيه بيستون و بناي داريوش در بيستون و كتيبه هاي تخت جمشيد و استاد دانشگاه ميشيگان.

ريچارد فراي- همانطور كه اشاره شد وي استاد كرسي زبان و ادبيات فارسي در دانشگاه هاروارد و داراي تأليفات زيادي در تاريخ و ادبيات ايران مي باشد.

هنري فيلد- كارشناس هنرهاي اسلامي ايران و رئيس قسمت هنري موزه شيكاگو

هارلود فيلد- مؤلف كتاب «كورش كبير» و خيام.

آرتور ايهام پوپ- ايران شناس معاصر آمريكايي و يكي از بزرگترين دوستان خارجي فرهنگ وتمدن ايران.

مؤسس انستيتوي ايراني و آمريكايي هنر و باستان شناسي ايران. مؤلف دوره معروف و بي نظير بنام Survey of Persian art كه عاليترين مجموعه اي است كه تاكنون در تمام جهان درباره ايران بچاپ رسيده است.

وي مؤسس نمايشگاه هنر و باستان شناسي ايران در نيويورك، واشنگتن، فيلادلفيا بوده و داراي آثار متعددي درباره هنر و فرهنگ و تاريخ ايران مي باشد.

بانو آن پاكينس- عهده دار كرسي مطالعات ايران در دانشگاه بيل و متخصص باستان شناسي ايران.

دكتر اريك اشميت- ايران شناس فعال و معلم انستيتوي شرقي دانشگاه شيكاگو، متخصص باستان شناسي ايران و متصدي حفريات تخت جمشيد در سالهاي 1319 تا 1329 و مؤلف كتاب عالي Persepolis كه توسط دانشگاه شيكاگو چاپ شده است.

اريك شرودر- متخصص هنرهاي ايراني در Fogg musoum دانشگاه هاروارد.

جان شاپلي- شخصيت روحاني- استاد دانشگاه كاتوليكي واشنگتن و داراي مطالعاتي درباره مذاهب ايران.

بانو دكتر ه‍.چ كانتور- متصدي مطالعات ايراني در دانشگاه شيكاگو در چند بار به ايران سفر كرده و حفاريهاي جالبي انجام داده است.

هارالد اينگهولت- استاد باستان شناسي دانشگاه ييل و متخصص باستان شناسي ايران.

مندن هول- استاد تاريخ باستاني ايران در ميشيگان و داراي مقالات متعدد درباره ايران قديم.

فن گروم بلوم- استاد مطالعات ايراني دانشگاه كاليفرنيا.

سرهميلتن گيپ- استاد مطالعات ايراني در دانشگاه هاروارد دركمبريج (ايالت massachusetts) وي قبلاَ استاد Oxford انگلستان بوده است

فلس آكرمان- باتوي ايرانشناس برجسته آمريكايي و همسر پروفسور ايهام پوپ، مهمترين اثر او درباره ايران كتاب معروف «هنر ايران» است.

در ميان ايران شناسان آمريكا همچنين به نام هاي مشهوري چون: چارلز عيسوي، رابرت براديود، برنارد كايگر، هنري فيلد، مارتين دكليسون، رابرت دايسون، مارك درسدن، مورسي دايماند، ايستونسن ، و ... برمي خوريم كه هر كدام داراي مطالعات ارزنده اي درباره ايران بوده و در ايران شناسي آمريكا حائز اهميت مي باشند.

فهرست منابع:

ـایرانیکا/

-تورج دریایی /استاد دانشگاههای آمریکا/  (سخنرانی در بنیاد ایران شناسی)/

-ادوارد سعید/شرق شناسی/

فلات ايران سرزمين هميشگي آريائيها

 محمد توحیدی چافی

نگاهي به پيشينه نظريه مهاجرت اين حقيقت را پيش‌چشم پژوهنده آشكار مي‌كند كه به راستي آنقدر كه خود موضوع مهاجرت داراي ارزش و اهميت است پژوهشي هم‌ سنگ آن صورت نگرفته است.

دلايلي هم كه براي مهاجرت عنوان مي‌شود اگر نگوئيم پايه علمي ندارد حداقل چندين برابر آن دلايل غيرقابل انكاري وجود دارد كه مي‌توان در تشكيك در مسئله ذكر نمود. اگر بخواهيم تنها به دليل اينكه اولين بار نام قوم ماد و پارس در متون آشوري آمده استناد كنيم و بگوئيم چون نخستين بار در قرن هشتم و نهم قبل از ميلاد از اين اقوام ايران سخن بميان آمده پس لابد كمي زودتر آريائيان به ايران مهاجرت كرده‌اند نيز از ارزش علمي به دور مي‌نمايد.

گذشته از اين اقوام آريايي تنها به دو قوم ماد و پارس ختم نمي‌شود. گذشته از دلايل زبان‌شناسي كه ثابت مي‌كند كه هيچ واژه‌اي از اقوام ديگر در زبان‌هاي ايراني به جا نمانده و نيز همزباني اقوامي چون امردها، ارتي‌ها، كاشي‌ها، گوتي‌ها، توگوي‌ها، تورانيان، سكاهها، هخاها، دانوها، ارمني‌ها هم‌نژادي آنان را با ساير آريائيان يعني پارس‌ها و مادها اثبات مي‌كند.

از سويي ديگر تناقض‌هايي كه درباره موطن اصلي آريائيان مطرح مي‌شود بسيار درخور توجه است. چگونه است كه قومي از مكاني بسيار دور به سرزمين ايران كوچه نمايند و هيچگونه اثري از آن چه زباني و چه تاريخي و نيز باستان‌شناسي در آنجا باقي نمانده باشد. در حالي كه هنوز از كاس‌هايي كه در فلات ايران به گستردگي حضور داشتند آثار زيادي برجاي مانده است. در گيلان امروزي هنوز كاس‌ها به انسانهاي بور و يا داراي چشم روشن و يا سفيدرو اشاره مي‌شود و دريايي كه ما هنوز مي‌كوشيم كاسپيان نناميمش در نقشه‌هاي بيگانگان به نام همين قوم خودنمايي مي‌كند.

وجود شهر باستاني قزوين كه برخاسته از نام كاسي‌هاست نيز دليل ديگري است بر اين ادعا.

دلايل ديگري كه مطرح مي‌شود اين است كه در اوستا به سرزميني اشاره شده است كه سرد بوده و اقوام ايراني از آنجا مهاجرت كرده‌اند. در حالي بنابر شواهد طبيعي اثبات شده سرزمين ايران نيز مانند بسياري از نقاط جهان دوران يخبندان و سردي را پشت‌قراردادها گذاشته است و اين مكان مي‌تواند نقطه‌اي از خود ايران باشد. چرا كه زيستگاهي كه پيش از پايان دوران يخبندان در جايي كه امروز خليج فارس ناميده مي‌شود مي‌تواند يكي از مكان‌هاي اوليه سكونت مطرح شود مكاني كه در شمال تا آستانه فلات ايران و در جنوب تا صحراي عربستان مي‌رسيد.

سير معكوسي كه در اثر ذوب يخ‌ها و زير آب رفتن زيستگاه ايران بوجود آمد باعث بوجود آمدن خليجي شد كه تمدن‌هاي بعدي ايران بر كرانه‌هاي آن بنا شدند همان اتفاقي كه در فلات ايران افتاد. در واقع تمدن‌هايي كه در كنار اين درياچه‌هاي پهناور تشكيل گرديد نيز مهاجريني بودند كه زيستگاه خود را در خليج امروزين فارس از دست داده بودند.

در اين ميان بخشي از مهاجرين نيز به ميانرودان رفته و در كنار رودهاي دجله و فرات تمدن‌هاي كهن خود را پايه‌گذاري كردند. نامگذاري رودهاي دجله و فرات بنابر سنت آريايي از دلايل عمومي اين پژوهش تلقي مي‌شود. شواهد نشان مي‌دهد كه تمام آثار بجاي مانده از تمدن‌هاي سامره حدود
(5500- 5000 ق م)، حلف (5200- 4300 ق م) و عبيد (4300- 3500 ق م) آريايي بوده و سومريان تازه از دوران اوروك يعني 3500 ق م وارد ميانرودان شده‌اند.

نگاره‌هاي بدست آمده در اين بخش آريايي بودن تمدن‌هاي ميانرودان را اثبات مي‌كند نه سومريان را. از سويي همزماني برپايي تمدن‌هاي بزرگي چون يانيك‌تپه و سيلك كاشان نيز در سالهاي 6000 ق م و 5700 قبل از ميلاد نيز خود نشان از فلات ايران بودن جابجايي آريائيهاست.

تحقيقاتي كه در تپه سيلك كاشان بوجود آمده و وجود ابزار آلات ماهيگيري و نشانه‌هاي فسيلي نيز وجود درياههاي پهناوري را در منطقه مذكور اثبات مي‌كند. چرا كه معمولاً تمدن‌ها و تجمع انساني در قديم به دليل نياز به آب در كنار درياهها و رودها بوجود مي‌آيند. شگفتي كه به دليل وجود برخي از شهرهاي باستاني و كهن ايران در كنار برخي بيابان‌ها و كويرها بر پژوهشگر تاريخ ايران دست مي‌دهد نيز با همين خشك شدن اين درياههاي كهن ثابت مي‌شود.

اگر بخواهيم حضور آريايي‌ها را در فلات ايران طبق نظر رايج از اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد و كمي پيشتر بپذيريم تمدن‌هايي چون ارته، امردها، ميتاني‌ها و كاس‌ها و ... را چگونه مي‌توانيم توجيه كنيم. در حالي كه به دلايل باستان‌شناسي و زبان‌شناسي و حتي آثاري كه در متون اقوام همزمان همچون سومري‌ها اين اقوام خود را منسوب به سرزمين ايران مي‌دانستند كه ارته يكي از اين سرزمين‌هاست كه در آن روزگار داراي پيشرفت زيادي بوده و بنابر افسانه‌هاي سومري عدم تمكين در برابر خواسته‌هاي پادشاه سومر آنان را به تقابل واداشته بود.

از سويي ديگر از همين پارس‌ها در متون سومري‌ و كهن‌تر از متون آشور نام برده شده است. زماني كه پادشاهان سومر به ارته تاختند از سرزميني بنام «پرشي‌» نام برده مي‌شود كه بايد با سرزمين پارس‌ها پيش از كوچ آنان به انشان يكي باشد اينكه پارس‌ها روزگاري خود را ارته‌اي مي‌خواندند شايد دليلي بر اين مدعاست.

از مادها نيز پيش از متون آشوري ياد شده است چرا كه قوم ماد در پي كوچ خود در نيمه هزار سوم پيش از ميلاد به سرزمين نوبي (2300- 2250 ق م) به نام مذاي همراه با قوم كاشي‌ حضور تاريخي يافته‌اند. در متون مصري نيز از هر دو در كنار هم ياد شده است.

گوتي‌ها، سكاهها، هخاها، دانوها نيز كه نا‌م‌هايشان برخاسته از واژه‌هاي ايراني است و داراي معاني همچون كوچي‌، يار، دوست و ... مي‌باشد نيز شاخه‌هايي از آريائيان بودند كه واژه‌هاي باقي مانده از آنان كه كاملاً آريايي مي‌نمايند كه در انتساب آنان به اقوام آريائي ترديدي باقي نمي‌گذارد.

بنابراين وقتي تا اين حد جايگاه سرزميني، واژگاني و ديني مشترك بين اين اقوام و نيز پارس‌ها و مادها مشاهده مي‌شود حضور آنان را در دوران كهن‌تر در فلات ايران را ثابت مي‌كند.

وجود چهره‌نگاريهاي ايراني در هزاره‌هاي كهن‌تر كه تنها با اقوام ايراني و آريايي تناسب دارد يعني ريش بلند و نوك تيز، پيشاني بند و موهاي تا شانه ريخته نيز كه با آريائي‌هاي متأخري كه فرضيه‌پردازان مهاجرت مطرح مي‌كنند دليل بر يكي بودن پارس‌ها و مادهاست. همان آرايش ظاهري كه در اقوام اخير ديده مي‌شود با ساير اقوام مهاجر سده‌هاي قبل كه همخواني دارد.

در ميان رودان تنها پس از مهاجرت سومريان چهره‌هاي تازه‌اي در آن سرزمين به چشم مي‌خورد. چهره‌هايي كه از اقوام هخايي و ايوني در يونان، پرست‌ها در فلسطين و كاشي‌ها و مذاي‌ها در مصر ثبت شده است نيز قدمت حضور آريائيها را در فلات ايران اثبات مي‌كند.

از سويي ديگر اتحادي كه بين اقوام ساكن در فلات ايران در تهاجم به اطراف ديده مي‌شود همانگونه كه در دفاع مشترك از آنها ديده شده نيز از دلايل محكم است كه تنها همزباني اين اقوام مي‌تواند چنين اتحادي را بين آنان ايجاد كند.

در تاريخ سنتي و به اصطلاح متأخر و دوران اسطوره‌اي ايران نيز همواره چنين همكاري و تعاملي ديده مي‌شود. در تاريخ ايران از خاندان كارن و سورن به عنوان خاندان‌هاي تاج‌بخش ياد شده است همان پديده‌اي كه در تاريخ سنتي ايران با نامي چون رستم برمي‌خوريم كه از زابلستان لشكر براي حمايت شاه ايران گسيل مي‌داشت. اين همكاري در قرن‌هاي متأخر يعني در دوران هخامنشيان، اشكانيان، ساسانيان و پس از اسلام نيز مشاهده مي‌شود.

از دلايل ديگري كه مي‌توان براي عدم مهاجرت آريائيان از شمال برشمرد: مهاجرت معكوس ايرانيان است. يعني نه تنها ايرانيان از مكاني غير از فلات ايران مهاجرت نكرده‌اند بلكه به دليل بازرگان بودن و نيز استفاده برخي از شاهان مصري كه از سربازان ايراني به دليل اطمينان بيشتر به آنان و ... آنان مناطق ديگر همچون مصر، يونان امروزي، فلسطين و حتي كره و چين ني مهاجرت مي‌كردند و در آنجا آثار زبان‌شناسي و نيز نگاره‌هايي با شمايل مشهور ايراني برجاي مانده است. سنت استفاده از سربازان ايراني توسط مصريها بعد از اسلام نيز باقي مانده بود چنانچه خلفاي مصري از ديلميان به عنوان نگهبان و محافظ استفاده مي‌كردند؛ به همين دليل در ادبيات ايران ديلم مترادف با نگهبان بكار برده مي‌شده است.

مهاجرت ايرانيان چنان در مناطق وارده شده مؤثر بوده كه بسياري از نام‌هاي بكار گرفته بر نام سرزمين‌ها و نيز رودها و كوههايي كه مهاجرت بدان صورت مي‌گرفته آريايي‌اند. مثلاً نام مصر، سوريه، يونان، فلسطين رودهايي چون دجله، دن، دنيپر، دانوب برگرفته واژه‌هاي آريايي اصل است.

حتي نام برخي از خدايان آنان برگرفته از خدايان ايراني است. پرسئوس و ديانا خدايان يوناني نمونه‌اي از اين خدايان آريايي هستند.

ريشه‌دار بودن برخي از خدايان آشوري و سومري نيز نشان از قدمت حضور ايرانيان دارد چرا كه ريشه واژه‌هاي بكار گرفته شده براي اين خدايان نه سومري نه آشوري بلكه آريايي است. خداي آشور، ايشتر، ناهيتي نمونه‌اي از اين موارد است كه در زبان‌ها سومري و آشوري ريشه‌اي براي آن نمي‌توان يافت در حالي كه در زبان آريايي با استر و ناهيد يكي هستند.

يكي از دلايل ديگري كه براي مهاجرت آريائيها مطرح مي‌كنند پيدا شدن سفال‌هاي خاكستري در فلات ايران است در حالي كه ممكن است بجاي مهاجرت خود تكنيك ساخت آن مهاجرت كرده باشد چنانچه وقتي ذوب فلز در 6500 سال قبل از ميلاد در سيلك كاشان كشف شد آثار ساخته شده ايراني به نقاط مختلف جهان صادر شده است. چنانجه مس و لاجورد بصورت شمش و نيز گونه‌هاي ديگر به مصر، يونان، فلسطين و كشورهاي اين روزگار صادر شده است.

يكي از عواملي كه براي رديابي فرهنگ‌هاي كهن قابل پيگيري است اسطوره‌هاي كشورهاي كهن است. در شمال اروپا شباهت‌هاي زيادي بين فرهنگ آريايي و نيز فرهنگ بومي آنجا پيدا شده است. مثلاً داستان جمشيد در اروپا قابل پيگيري است. همين نكته در هندوستان نيز وجود دارد. در اسطوره‌هاي هند و اروپايي جمشيد اولين شاه بود دوراني كه از لحاظ تاريخي، استخراج فلزات و پيشرفت صنعتي به معناي سنتي آن بسيار با اهميت است.

همچنين سيمرغ كه يكي از افسانه‌هاي قديمي ايراني است و پرنده‌اي حكيم و خردمند است در افسانه‌هاي سومر هم پيدا مي‌شود. در جريان اختلاف بين سومر و ارته بر قراردادها نياز سومر به مصالح ارته مانند سنگ لاجورد، طلا و نقره هنگامي كه لوگل بنده در راه دچار بيماري مي‌شود وي دنبال آب بي‌مرگي مي‌رود همان آبي كه در دوران جمشيد در روايات ملي آريايي وجود دارد و مردم با نوشيدن آن بيمار و پير نمي‌شوند. در همين داستان وقتي لوگل بنده مرغان كوچك سيمرغ را تيمار مي‌كند همين سيمرغ افسانه‌اي ظاهر مي‌شود و از او مي‌خواهد كه هر چيزي كه مي‌خواهد از او طلب كند و لوگل بنده نيز آب بي‌مرگي را آروز مي‌كند. عجيب است كه وقتي سيمرغ وي را به كنار بركه بي‌مرگي مي‌برد نام اين آب «ايرانه» مي‌باشد.

اين سيمرغ همان آنزو و آنسو است كه «ريگ ودا» هندي هم هست و از آن عنقا ساخته شده است. در ادامه نير گيل گمش فرزند لوگل بنده بخاطر دستيابي به گياه بي‌مرگي به ايران مي‌آيد.

بنابراين وجود فرهنگ مشترك آريايي در قبل از 1200 ق م بين سرزمين‌هاي ارته، امرد، كاشي، و پارسي‌ها و مادهايي كه مهاجر تصور شده‌اند خود حاكي از آن است كه تنها يك زيستگاه را مي‌توان براي آريائيها قائل شد و آن هم فلات ايران است.

از دلايل ديگر حضور آريائيها در سرزمين‌هاي ديگر پيش از 1200 ق م در مصر حضور هكسوس‌ها در اين سرزمين‌ است. هكسوس نيز در مصري بمعناي هخاي بيگانه است. قبل از حضور هكسوس‌ها هيچگونه اسب و ارابه‌اي در مصر پيدا نمي‌شود ولي بعد از هكسوس‌ها سيلي از اسب و ارابه در مصر ظاهر مي‌شود؛ دو عنصري كه برخاسته از ويژگيهاي زندگي و نبرد آريائيان محسوب مي‌شود. مصريان نيز دو قوم را هكسوس مي‌ناميدند: يكي هخاهاي بيگانه و ديگر همين هخامنشيان را كه در آريايي بودن آنها ترديدي وجود ندارد.

وقتي بلافاصله در سلسله هيجدهم باهكسوس جنگ مي‌شود خود مصريها نيز داراي اسب و ارابه مي‌شوند عناصري كه به همراه واژه‌هاي آريايي وارد دايره واژگان مصري مي‌شوند. واژه‌هايي چون چرخ و ارابه بصورت ratha، Vart ، كه War لاتين از آن ساخته مي‌شود. همين طور است واژه‌هاي آريايي واته بمعني باد كه تبديل به Vent و Vanta شده است.

همين هكسوس‌ها وقتي از مصر رانده مي‌شوند به فلسطين مي‌روند با آموهاي قديم آنجا مي‌پيوندند و تمدن مؤثري را تشكيل مي‌دهند كه در بين آنها به نام‌هاي زيادي از سرداران آريايي برمي‌خوريم. چنانچه نام‌هاي سوريه: خورشيد، فلسطين= Pevset و مصر كه از Amudraya گرفته شده همان آمودريايي كه در آريايي به معني درياي بي‌مرگي است.

نكته اينجاست كه تمام اقوامي ايراني كه پيش از 1200 ق م در مصر، سوريه، فلسطين، يونان، هندوستان تا آسياي صغير، اتيوپي و ... گسترش داشتند داراي همان ويژگيهاي آريايي يعني ريش بلند، پيشاني بند و ... بوده‌اند. در آن روزگاران لباس هر قومي شناسنامه آن‌ها بوده است و مانند امروزه به سرعت دچار تغيير نمي‌شدند اگرچه امروزه نيز اقوام مختلف در مراسم و در جايگاه رعايت آداب و رسوم به همان شيوه كهن خود لباس مي‌پوشند.

بديهي است كه نمي‌توان قومي را مهاجر فرض كرد در حالي كه همان ويژگيهاي زباني، ديني، فرهنگي، باستاني و حتي نام خود آن سرزمين پيش از مهاجرت در همان سرزمين وجود داشته باشد چنان كه در مورد ماد، ارته، اريه، پرشي، ميتاني و كاشي به آن اشاره شد.

حتي مادها نيز كه از آنان بعنوان آريائيان مهاجر در قرن هشتم قبل از ميلاد ياد شده دلايلي فراوان وجود دارد كه پيش از آن در فلات ايران ساكن بوده‌اند. چنانچه در منطقه آذربايجان و ارمنستان در 2000 سال قبل از داريوش پادشاهي بوده كه از وي بنام Mada Kina يعني دشمن مادها ياد شده است.

يكي ديگر از اشتباهاتي كه در خصوص اين قوم رخ داده اين است كه چون Mada را بمعني عام سرزمين نيز بكار مي‌بردند در هنگام هجوم اقوام بيگانه به اين قوم چنين تصور مي‌شده كه به فلان سرزمين حمله آورده‌اند. در حالي ki خود بمعني سرزمين است و وقتي چنين واژه‌اي با مادا و بصورت Madaki مطرح مي‌شود روشن مي‌شود كه منظور سرزمين ماد است يعني همان جايي كه بعدها ماد بزرگ شكل مي‌گيرد از همين مادها بعدها ميتاني بوجود مي‌آيد بهمان معني مياني و بررسي‌ها نشان داده كه نام بسياري از شاهان ميتاني مادي است.

كساني كه به تئوري مهاجرت قائل هستند وجود سفال‌هاي جديد را بطور ناگهاني مثلاً در سيلك كاشان نشانه تهاجم اقوامي از بيرون مي‌دانند. در حالي كه به فرض اگر فرضيه تهاجم را بپذيريم ممكن است اين تهاجم در بين خودشان صورت گرفته باشد همچنين با نگاهي به صنايع دستي و سفال‌سازي در ايران به اين نتيجه مي‌رسيم كه تكنيك ساخت، نقاشي و رنگ‌آميزي سفال يك روستا با روستاي نزديك آن بسيار متفاوت است چه رسد به اينكه ممكن است در خود فلات ايران چنين تفاوتهايي وجود داشته باشد و يا در اثر رونق بازرگاني از سرزميني به سرزمين ديگري منتقل شده باشد. اين نظريه مهاجرت كه بدليل همين دگرگوني سفال‌ها توسط «گيرشمن» در كاوش‌هاي وي در تپه سيلك كاشان مطرح شده در صورت پذيرش فرضيه تهاجم ممكن است متعلق به دشمنان بيروني اقوام مختلف آريايي باشد؛ جدالي كه حداقل در مقابل سومريان ثابت شده است.

تناقض‌ها و مكان‌هاي گوناگوني كه براي منشأ مهاجرت آريائيان مطرح مي‌شود علاوه بر انگيزه‌هاي سياسي كه كشمكش‌هاي بين روس‌ها و غربيها آن را واقعي‌تر جلوه مي‌دهد بدين دليل است كه تاكنون هيچ سرزمين اوليه‌اي را نيافته‌اند كه كوچكترين آثار باستان‌شناسي، زبان‌شناسي و فرهنگي از آريائيها و ايرانويچ در آن باقي مانده باشد؛ در حالي كه در خود فلات ايران و بسياري از نقاط جهان آثار شناخته شده در بيش از هفت هزار سال (ق م) شناسايي شده‌اند. به همين دليل نظريات متأخر كوشيده است خودش را به فلات ايران نزديك كرده و گاه به برخي از مناطق شرقي ايران همچون گوركان بكشاند.

                                                                                                 محمد توحيدي چافي

 تفاوت نگاه سعدی و نویسنده حاجی بابا به ایرانیان

پيش گفتار

بي‌ترديد كتاب حاجي باباي اصفهاني در نگاه اول قابل قياس با گلستان سعدي شيرازي نمي‌نمايد. كتاب بيشتر به قصه اي سرشار از تجليات روحي طبقاتي مي‌ماند كه به واسطه نزديكي به طبقات حاكم يا به دليل حادثه‌اي ناگوار و آشنايي با راهزنان بي‌مروت دنيا به سراشيبي قطار‌گونه‌اي از نابهنجاري‌هاي اجتماعي غلتيده و سرنوشت او را  در چنبره خود گرفتار ساخته و تا پايان همچون ذره‌اي كوچك وي را با خود به هر سو كه مي‌خواهد مي‌برد.

بي‌ترديد حكايت حاجي‌بابا داستان غم‌انگيز انسان سرگشته‌ايست كه جز در مواردي اندك به گناه نكرده‌اش مجازات مي‌شود و اين تلخيها و مرارتها از حاجي چنان اعجوبه‌اي مي‌سازد كه مي‌بينيم.

پرسشي كه ايجاد مي‌شود اين است كه آيا به راستي حاجي‌بابا اصفهاني و شخصيتهاي داستان نمايندة افكار يك ملت و تمام ايرانيان است و يا فرديست بيمار به ناچار! براستي چه قصدي در نوشتن اين قصه كه در ادبيات ما كه در نوع خود نمونه نادري بوده وجود داشته است.

سوال مهم اين است كه آيا مي‌توانيم و حق داريم كه قياسي بين گلستان كه ورق پاره‌هايش توتياي چشم جهانيان گشته و براستي شاهكار حكمت، جامعه ‌شناسي، فلسفه، الهيات، روانشناسي، عشق و عرفان و مهرورزي، علوم تربيتي مردم‌شناسي، انسان‌شناسي، پند و اندرز، شعر، قصه‌پردازي، دشمن‌شناسي، مروت، ايران‌دوستي، سياست مدن، تدبير منزل، حقوق بشر و صدها هنر و دانشيست كه امروزه براي آموختن آن بايد جور فراواني برد.

در اين تحقيق ابتدا بايد مشخص شود كه آيا هدف نويسنده حاجي‌بابا شناساندن خلق و خوي ايرانيان بوده و يا همان هدفي را كه بسياري از قصه‌پردازن كلاسيك و امروزي غرب دنبال مي‌كنند در نظر داشته است.؟ بايد از خود بپرسيم كه اگر هدف نويسنده تنها قصه‌پردازيست پس چرا گاه قضاوت صريحي كه به حشوي بيرون از جريان قصه مي‌نمايد و چنان نيست كه از يك قصه هنري انتظار مي‌روداز نويسنده سرميزند؟. مثلاًٌ در جايي مستند‌گونه چنان كه نخ نمايي آن به قول شاعران و قصه‌پردازان امروزي آشكار است قضاوت مي‌كنند كه ايرانيان در ايام محرم چنان عزاداري بي‌جايي به جا مي‌آورند. حتي اگر او مي‌خواست چنين انتقادي از اين حركت اعتقادي مردم ايران – كه تنها خاص ايرانيان هم نيست – بنمايد چون هنر داستان را در اختيار داشته مي‌توانسته با همان زبان هنري همين نكته را با ظرافت بيان نمايد.

موريه نيز مي‌توانست مانند ديگر سفرنامه‌نويسان سريعاًٌٌ و در غالب سفرنامه‌هايي چون سفرنامة گوبينو، شاردن تاورنيه و ... كه اتفاقاًٌ آنها نيز انتقاداتي در امور ايرانيان داشته‌اند و بيماريهاي اجتماعي ايراني را در جاي‌جاي نوشته هاي خويش برشمرده‌اند عمل کند.

بدون ترديد اگر دقيقاًٌ مشخص مي‌شد كه نويسنده داستان كيست و آيا چنانچه جمالزاده پنداشته جيمز موريه است يا ميرزا حبيب با قصه و قضاوت ما از زمين تا آسمان تفاوت خواهد داشت. چرا كه نگاه مرد فاضل و انديشمندي چون ميرزا حبيب بسيار تفاوت خواهد داشت با جيمز موريه انگليسي كه مأمور بريتانيا بوده و در تخت جمشيد حتي از شكستن و انتقال بخشهايي از بنا به انگلستان ابايي ندارد. و اگر چنين قضاوتي كرده باشد همان حكايت جدال جهود مسلمان را به ياد متبادر مي‌كند.

از سوي ديگر گلستان سعدي در روزگاري تأليف شده كه نه داعيه غربيان رنگي داشته و نه قصه‌پردازي و رمان‌هاي امروزي اروپا چشم نواز خوانندگان بوده است اگرچه تأثير قصه‌پردازي هيچ‌گاه از نظر انديشمندان به دور نبوده و خداي بزرگ نيز اكثر آيات خود را به همين زبان هنري و تأثيرگذار بر بندگانش نازل كرده است. كتابهاي هندي آثار زرتشتيان ايراني و حتي آثاري چون اوديسه و هومر و نيز نوشته‌هايي چون كليله و دمنه و جديدتر قلم خاص عبيد زاكاني نشان مي‌دهد كه بشر هميشه به اهميت انتقال پيام به وسيله اين زبان هنري آگاه بوده است. اما هيچگاه كارهاي عبيد به حساب همة ايرانيان و آثار شكسپير به حساب همة مردم انگليس گذاشته نشده است.

مطلب ديگر عكس العملي است كه يك ايراني پس از خواندن اين كتاب بايد از خود نشان دهد.آيا بايد منفعلانه چنان به دفاع از خود پرداخت كه به نزديكي ما به خواسته نويسنده غربي منتهي گردد.

بي شك چنان كه در متن به آن خواهيم پرداخت بيماري هاي اجتماعي فراواني در گذشته وحال ايران وبسياري از سرزمين هاي شرق وغرب وجود داشته،ودارد.ولي بي ترديداگر بگوئيم كه تمام اصناف واقشاري كه درحاجي باباي موريه يا ميرزا حبيب به آنان پرداخته شده داراي همين صفات بوده اند نه تنها سخني علمي نيست بلكه عقلا برچنين انديشه ساده انگارانه اي خط بطلان كشيده اند.

محمد توحيدي 

فروردين 1386          

كنكاشي درحاجي باباي اصفهاني

آغاز سخن

شايد اين جمله كنت دوگوبينورا در اثر سه سال در آسياي اوخوانده ايم كه مي گويد:ايراني مدام عاشق آشوب واغتشاش ودر هم ريختن است وخوشي او اين است كه داد وفرياد راه بيندازد وكسي را توانا ونيرومند بخواند اما در عين حال در دل به او دشنام دهد.

به طور قطع اين جمله را در آثار بسياري از سياحان ديده ايم كه ايراني فلان گونه است وفلان خصلت نامربوط را داراست. اگر بخواهيم چنين جملاتي را مورد بررسي قرار دهيم بايد زمان ومكان سخن و شرايط نويسنده را در نظر داشه باشيم. براستي آيا مي‌توان براي همه اقوام يك ملت خصلتي واحد را برشمرد حال آن خصلت زشت باشد يا زيبا!

نگاه جامعه‌شناسانه و روانشناسي پيشرفته امروزي حكم مي‌كند كه نپذيريم كه مثلاًٌ همه آمريكائيها خود بزرگ بين، مغرور و خواستار برتري طلبي بر تمام دنياباشند. چرا كه در همان حال كه دولت آمريكا بمب‌هايش را روانه اسرائيل مي‌نمايد تا بنام دفاع از خود بر سر بي‌گناهان فلسطيني و يا لبناني بريزد راشل جواني كه براي جلوگيري از ويران شدن خانه‌هاي مردم فلسطين به اين سرزمين سفر كرده بود زير بيل لودر راننده اسرائيلي قرار مي‌گيرد و له مي‌شود.

يك حقيقت تاريخي

وقتي به گذشته تاريخي خود نگاه مي‌كنيم مي‌بينيم كه ايرانيها يكي از اصول اوليه‌اي را كه به فرزندان خود مي‌آموزند راستگويي بوده پس چرا شرايط قرنها بعد چنان مي‌شود كه در قصه حاجي‌بابا ايراني به عنوان دروغگو، بي‌وفا، هرزه و ده‌ها خصلت ريز و درشت معرفي مي‌شود. بي‌ترديد وقتي به حوادث تاريخي و توالي امور پس از حمله اعراب به ايران نگاهي مي‌اندازيم مي‌بينيم كه اقوام مختلف در طول اين سالها هر كدام وارد خاك ما مي‌شوند و اگرچه پس از ورود به خاك ما مي‌شوند و اگرچه پس از ورود به خاك ايران و اشغال نظامي آن به فرهنگ غني ايراني جذب شده واين نكته به يك مثل ساير تبديل شده كه نمونه بارز آن‌ها خود اعراب، ترك‌ها و سرانجام مغول‌ها هستند كه سرانجام مروج فرهنگ ايراني در جاي‌جاي حكومت خود بخصوص در هند مي‌شوند. بديه است كه اقوام وقتي وارد ايران مي‌شوند هر كدام خصلت‌هاي گونه‌گوني را كه بسياري از آنها خصلت‌هاي ناروايي نيز بوده اند با خود به ارمغان مي‌آورند و طبيعي است كه ملت مورد تهاجم قرار گرفته همانطوري كه بسياري از سرزمين‌هاي تحت اشغال جهان نشان داده‌اند بسياري از خصوصيات آنها را جذب مي‌كنند. چنانكه كشوهايي چون مصر، ليبي، سوريه، عراق و .... حتي زبان خود را نيز به فراموشي سپرده‌اند و چنان خلق‌خوي عرب‌ها را اخذ كرده‌اند كه جز اهل تحقيق نمي‌دانند كه اينها اصلاًٌ روزگاري با عرب نبوده و حتي گاه جزو حوزه فرهنگي يونان و زماني ايران به حساب مي‌آمدند.

بنابراين اگر تعصب را كنار بگذاريم در خواهيم يافت كه خصلت ما ايرانيها نيز مي‌تواند در گذر اين حوادث و تهاجم‌هاي ويرانگر اندگي بيمار شده باشد و به بسياري از خلق‌ و خوي اقوامي چون مغولان و ... آلوده شده باشدو شكي نيست كه بيماري بهتر از مرگ است و بيمار مي‌تواند اميد شفا و رهايي داشته باشد.

بديهي است وقتي به مقايسة ايراني كه بارها مورد تهاجم وحشي‌ترين و خطرناكترين اقوام دنيا قرار مي‌گيرد با ساير كشورها مي‌پردازيم مي بينيم كه بيماري فرهنگي ايراني هيچ‌گاه بدخيم نبوده و هرگز برعليه فرهنگ اصيل خود قيام نكرده و نخواسته به تقويت فرهنگ جديد بپردازد.

چنانكه مي‌بينيم در هند جداي برخي از دانشمندان دولتهاي هند با نفوذ ايرانگرايي كه لازمة شناخت فرهنگ اصيل هند است به مبارزه مي‌پردازد.

اين كه فرهنگ يك ملتي در برابر تهاجمات ستركي چون هجوم مغول جاي آنكه تن به مرگ دهد بيمار مي‌شود و به موقع بلند مي شود و چنان عظمتي را در دورة صفويه و افشاريه در خود مي‌بيند كه اورپا براي كنترل عثماني دست به دامانش مي‌شود.

در اوج انقلاب فرانسه و در روزگاري كه قلمها براي مبارزه برخواسته بودند تساهل مذهبي و سياسي موجود در ايران دستمايه روشنفكران اين كشور براي طعنه‌زدن به حاكمان خودكامة خود شده بود. در اروپا تنها پس از جنگهاي ده سالة ايران و روس بود كه ضعف كشورمان آشكار مي‌شود و جامعة سرخورده ايران از شكست در جنگهاي ده ساله به گونه‌اي انفعالي در راه تجدد و نوخواهي آن هم با تقليد صرف از غرب گام برمي‌دارد.

حكايت قصه‌پردازي در حاجي‌بابا

مي گويند در مثل مناقشه نيست وقتي قصه‌اي ساخته مي‌شود اگرچه ممكن است بسياري از خصلتها با آداب و عادات يك ملت و زمان و مكان پرداختن قصه در آن انعكاس يابد اما غرض گوينده هيچگاه به خصوص آنچه قصه‌هاي جديد اروپا و مدرن دنيا به دنبال آن است قصد تخطئه يك ملت را ندارد بلكه قصد و هدف ارزيابي يك بيماري و مبارزه روانكاوانه و جامعه‌شناسانه – درست يا نادرست – يك جامعه است. نه اينكه قصد حمله به تمام هويت يك فرهنگ باشد.

شكي نيست كه حاجي‌باباي اصفهاني در زمان انتشارش در اروپا ملاك بسياري از اروپائيان بخصوص انگليسيان دربارة ايران و ايراني قرار گرفته اما هيچ‌گاه در بين خواص با آنها كه جداي از مسائل سياسي به شناخت ايران مي‌نگريستند موثر واقع نگشت و حتي به موضع‌گيري ايران شناسان قابلي چون ادوارد براون انجاميد.

ضعف جامعه شناسي در حاجي‌باباي موريه

وقتي به تأثيرات سخن موريه تأمل مي‌كنيم مي بينيم كه تقريباًٌ كمتر شخصيتي پرداخته شده كه به يكي از زشت خوييهاي مورد اشاره آراسته نباشد اگر موريه قصد نقد يك ملت را داشته باشد بايد حق نقد را ادا نمايد بيماريهاي اجتماعي در تمام دنيا وجود دارد اما هميشه در همة ملتها هستند كساني كه به نيكي گراييده و با پرهيز از برخي ميعاد گاههايي كه انسان را به ورطه ناهنجاري مي‌غلطاند خود و جامعه افراد خود را مصون مي دارند. بزرگي مي گفت اينكه ما تمام غرب را فاسد و ولنگار بناميم نمي تواند صحيح باشد چرا كه هيچ بنايي نيست كه با ستون‌هاي پوسيده دوام آورد پس جامعه غرب نيز بناهاي محكمي دارد كه هنوز سرپا مانده و حتي امروزه به سوي دين و معنويت گراييده است. مسلم است كه در كنار ولنگاري و دين گريزي و گرايش به خصلتهاي ناهنجار همچون همجنس بازي و ... انسانهايي انديشمند و فرهنگي وجود دارند كه بناي استوار آن تمدن رااز فروريختن مصون نگه مي دارند. در ميان مردم زمانه‌اي كه حاجي‌باباي موريه در آن مي زيسته انسانهاي وطن پرست صادق درستكار، سالم، وفادار و ... وجود داشته است كه بناي ايران را از طوفان حوادث چنان حفظ كرده‌اند كه كمتر ملتي را مي‌توان سراغ گرفت كه اينگونه از باد و باران در امان مانده باشد.

ضعف تاريخي در حاجي‌بابا اصفهاني

در كتاب حاجي باباي اصفهاني اشاره‌اي شده به جنگ‌هاي ده سال ايران و روس كه سرانجام به شكست ايران و عهدنامه‌هاي به اصطلاح ننگين مي‌انجامد. ما ايرانيان نيز هرگاه به اين جا مي‌رسيم خود را به هوا مي‌اندازيم كه بله چنين شد و چنان كه بايد نشد.

شكي نيست كه با تدبير مي‌توانستيم از چنان جنگي در امان باشيم و شايد از تبعات آن نيز كه از دست رفتن پاره‌هاي تن ايران بود به دور بمانيم. اما وقتي تاريخ ده سال اين جنگ‌ها را بررسي مي‌كنيم مي‌بينيم كه از هر طرف حدود دويست هزار نفر كشته مي‌شوند. موريه در اين اثر حكايت فرمانده‌اي را شرح مي‌دهد كه احمقانه به مصاف دشمن مي‌شتابد و چون با سلاحهاي جديد روبه‌رو مي‌شود بزدلانه پا به فرار مي‌گذارد. اما حقيقت اين است كه اين جنگ‌ها در بسياري از موارد با دلاوري ايرانيان به جنگ‌هاي بسيار خونيني بدل مي‌شود و كم مانده بود كه روسيه در برابر قدرت ايران و ايراني تن به شكست بسپارد.

متأسفانه ضعف تدبير، عدم فرصت‌طلبي، ضعف تداركات، ضعف بنيه اقتصادي و ويراني عظيم اقتصادي چنان عرصه را بر ايرانيان تنگ مي‌كند كه سرانجام به شكست آنهامي‌انجامد. در كتاب حاجي‌بابا به خصوص در همين پرداختن به اين مسئله ايرانيان چنان ساده دل و احمق متصور مي‌شوند كه بهبوحه نبرد به سادگي فريب جاسوس دشمن را مي‌خورند و تن به شكست مي‌سپارند. در حالي كه اين جنگ به اين سادگي هم نبوده و ايران و ايراني رشادتها و سربلنديهاي هم داشته كه توانسته جنگ را تا ده سال ادامه دهد. و اگر ضعف پادشاهي و عدم انگيزه سبب شكست نهايي ايرانيان مي‌شود نشان از بزدلي و ساده‌دلي و حماقت قوم ايراني نيست. چگونه مي‌توان به شاهي وفادار ماند كه تمام هم و غم وليعدش پس از شكست اين است كه دشمن وطنش كه چنان خفتي را به او تحميل كرده بخواهد كه از وليعهدي و پادشاهي وي و خاندانش پس از فتحعلي‌شاه حمايت كند.

شكي نيست كه كتاب حاجي بابا در آن عرصه حداقل تأثيري كه داشت به عقلاي ما فهماند كه ما بيماريم و ما را متنبه ساخت و يادآور شد كه احتياج مبرم و حياتي به مداوا و معالجه داريم.

نگاه سعدي به بيماري‌هاي اجتماعي و تفاوت آن با ديدگاه موريه

قبلاًٌ اشاره شده است كه نه سعدي را مي‌توان با موريه قياس كرد و نه ما را ياراي قياس گلستان و حاجي‌بابا است. اما از آنجا كه هر دو نويسنده به برخي از بيماريهاي جامعه ايراني اشاره كرده‌اند شايد بتوان دليلي براي انديشيدن به اين مطلب پيدا كرد. از نظر اينجانب حتي اگر مؤلف حاجي‌بابا قصد به چالش كشيدن فرهنگ ايراني را داشته باشد باز به بيماريهاي گريبانگير فرهنگ تمدن ايراني پرداخته و آنچه كه او در شخصيت حاجي‌بابا و شخصيت‌هاي مشهور قصه پرداخته كه تنها شخصيت كساني است كه در اثر شرايط زمانه به چنان رفتارهايي پناه آورده‌اند. چرا كه حتي خود نويسنده نيز وقتي از زبان دروايش به قصه زندگي آنان مي‌پردازد صداقت آنها را در بيان كج‌راهه‌هاي خويش معترف مي‌شود همانان كه در مراجعه با شدايد و شاهنشاه بي‌رحم و سفاك و نيز شريعتمداران خشك مغز از ترس جان خويش و براي حصول رهايي بست نشين حرم معصومي مي‌شوند.

انسان‌شناسي سعدي

اما سعدي چنان كه مشهور است در بيان نظرات خود عملاًٌ يك جامعه‌شناس است و خود نيز از سرآگاهي بدان مي‌پردازد.

«در گلستان انسان با دنياي سر و كار دارد محسوس و واقعي، نه فقط با عالم نگارين و خيال آميز برخي اخلاق نويسان كه غالب لمس نشدني است و دور از دسترس»[1]

سعدي در گلستان يك انسان‌شناس و هستي‌شناس بتمام معناست و درد او درد آدمي است و اگر از قومي مثال مي‌آورد و به تمثيل ياد مي‌كند تنها براي اثبات دعوي خود است برايش فرق نمي‌كند كه اين فرد اصفهاني ايراني است يا عرب بيابانگرد.

او اگرچه جامعه را آنچناني كه هست نمايان مي‌كند اما در وراي سخن خود بايدهاي خود را نيز مطرح مي‌كند.

در نگاه سعدي جهان بسيار ديدني و قابل تأمل است. پست‌ترين بندگان بندگان هارون‌الرشيد در غايت جهل به حكمراني مصر مي‌رسد يا كيمياگري گرسنه مي‌ماند و ابلهي در خواجه گنج مي‌يابد[2].

اينها بيان بيماري‌هاي جامعه بشري است. براي سعدي چه فرق مي‌كند كه هارون الرشيد عرب باشد يا عجم. ابله همه جا هست چه در عرب و چه در ميان ايرانيان. و اگر قصه حاجي‌بابا در ميان اروپائيان به معني اين بكار رفته كه همه ايرانيان چنين‌اند شايد بدليل ضعف نويسنده در بيان مقصود خود است و اگر نويسنده دانسته به چنين نتيجه‌گيري دست زده باشد كه از هنر عاريست.

مردم شناسي سعدي

يكي ديگر از ويژگيهاي سعدي مردم‌شناسي وي است. سالها قبل از آنكه رشته‌هاي مردم‌شناسي در غرب افتتاح شود سعدي به جهت تحصيل و تدريس در نظاميه‌ها كه پيشرفته‌ترين دانشگاههاي زمان خود بودند و نيز به مدد جهانگردي و انديشه سترگ خويش از موارد نقص و عيب و استعداد نيكويي انسان بسيار سخن مي‌گويد. همه جا ديده واقع بين سعدي است كه حقايق تلخ و شيرين را مي‌بيند و ما را با آنها آشنا مي‌كند. يك جا يكي از مردم شام را مي‌بينيم كه در بيشه‌اي منزوي است قناعت مي‌ورزد و چون به نعمت و راحتي مي‌رسد از عهده تمنيات خود برنمي‌آيد و غرق در لذت‌جويي مي‌شود.

احوال اعرابي كه در بيابان تهنا و گرسنه مانده بود و كيسه‌‌اي يافت و مقايسه ذوق و شادي او كه پنداشت در آن گندم بريان است و تلخي نوميديش وقتي معلوم شد كه پر مرواريد است.

با مالداري خسيس نيز روبرو مي‌شويم كه خيرش به هيچ كس نمي‌رسد و آب از ناخن او نمي‌چكد ولي وقتي در درياي مغرب گرفتار طوفان مي‌شود دست به دعا برمي‌دارد.

تلون طبع پادشاهان ذهن نكته ياب سعدي را متوجه مي‌كند كه وقتي به سلامي برنجند و وقتي به دشنامي خلعت دهند. از اين قبيل است سخن ديگر سعدي كه حاكي از تجربه و معرفت به نفوس آدميان است.

سعدي نيز همه خصلت‌هاي زشت آدمي را چون دروغگويي، خست، ريا، مكر، تلون، و ... برمي‌شمارد اما چون جامعه‌شناس است آن را به قوم خاصي نسبت نمي‌دهد بلكه نمود آن را گاه در مردم سرزميني نشان مي‌دهد چنان كه گرد آن خصلت ناپسند هرگز بر كرده آن مرد سنگيني نمي‌كند.

«حاجي‌بابا» نيز خصلت پادشاهان را برمي‌شمارد و مي‌داند كه فلان دروغ كه از دهان فلان كس در‌مي‌آيد از ترس جان است و فلان بي‌وفايي كه از كسي سر مي‌زند از نداشتن انگيزه دردفاع از ديكتاتور زمان است ولي سخنان او چنان مي‌نمايد كه مثلاًٌ همه اصفهاني‌ها چنان‌اند و همه وزرا چنين!

اگر كتاب حاجي‌بابا را از موريه بدانيم بايد اين نكته مهم را نيز در نظر داشته باشيم كه موريه بعنوان يك مأمور دولتي وقتي وارد ايران مي‌شود با چه كساني سر و كار داشته است. مسلماًٌ طرفهاي وي درباريان، تجار و نزديكان شاه‌اند و خود شاه! تملق، چاپلوسي، دروغگويي از ترس جان و ... در همه نظام‌هاي ديكتاتوري وجود دارد. در همه نظام‌هاي ديكتاتوري مردم در مواقع خطر از وفاداري ظاهري خود دست بر نمي‌دارند چرا كه وفاداري زماني معنا دارد كه از روي آزادي و در كمال آرامش بيان شده باشد چنانكه امروز نيز در قوانين كشورها اقرار و اعتراف به اجبار ارزشي ندارد. همانگونه كه دروغگويي، خيانت و بي‌وفايي در قاموس همه فرهنگ‌ها نادرست است به خطر انداختن جان نيز به بهانه راستگويي ارزشي ندارد و آنجا كه گفته‌اند نجات در راستگويي است در اين جا نمي‌نشيند.

نتيجه

بررسي جامعه شناسي تاريخي ايران نشان مي‌دهد كه از قديم‌الايام و بواسطه نظام استبدادي هيچ‌گاه هيچ چيز پايدار نبود نه سرمايه‌داري بر سرمايه‌داري خود اطمينان داشت و نه بزرگي به بزرگي خود اعتماد! چنانچه سعدي نيز در گلستان به تلون حال شاهان اشاره دارد كه گاه به سلامي برنجند و گاه به دشنامي خلعت دهند.

سعدي نيز در گلستان حكايت حاجي‌باباهاي زيادي را آورده و از ناپايداري بزرگي و شاهي و صدراعظمي فراوان ياد كرده است. خصلت استبداد شرق همين است يك روز جنگ را محمود غزنوي به اوج عظمت و صدارت مي‌برد و روزي پسر مسعود غزنوي وي را به خاك ذلت مي‌نشاند. عكس آن هم صادق است و چنانكه در حكايت حاجي‌بابا مي‌بينيم دلاك‌زاده‌اي دلاك با همه سابقه خرابش ناگهان منظور نظر صدراعظم و شاهي مي‌شود كه تا ديروز فرمان به كشتنش داده بود.

بديهي است كه در روزگار سعدي و چه در روزگار حاجي‌باباي دوره قاجار ايران از داشتن قانون و عدالت محروم بود و به همين دليل چنان سرنوشتي كه بر سر ملاي نادان وزينب و حكيم‌باشي مي‌آيد شايد هزاران بار در دوره قاجار و نيز در روزگار سعدي رخ داده باشد.

هيچ كس مدعي نمي‌تواند باشد كه در دربار ايران و در ميان درباريان رقابتهاي آن چناني وجود داشته و هيچ‌كس نمي‌تواند منكر بسياري از خصايصي شود كه در حاجي‌بابا بر شمرده شده است .مگر هنوز ما اصفهاني را زرنگ و يا گاهي بد اصفهاني خطاب نمي‌كنيم. مگر هنوز در ادارات ما بواسطه آنكه امنيت شغلي و رواني وجود نداشته و بود و نبود آن به جاي آنكه قائم به سيستم باشد قائم به مديران و بالا دستي‌ها ست، ريا، چاپلوسي و تملق از مديران و زيراب زني و نان‌بري وجود ندارد.

با وجودي كه امروزه علم و دانش اينسان در كشور ما گسترش يافته هنوز هم رسيدن به مدارج عالي سياسي ربط چنداني به تواناني و علم و دانش و سوابق ندارد. آنچه حكم مي‌كند روابط است هنوز هم به اخم مديري دايره زندگي بيچاره‌اي پيچيده مي‌شود چه رسد در آن روزگار يعني روزگاري كه سعدي ترسيم كرده و روزگاري كه حاجي‌بابا در آن نفس كشيده با آن مايه استبداد وجهل كه مقاومت در مقابل شاه مساوي با باختن جان عزيز بود.

هم در روزگار سعدي خرافات وجود داشت و هم در روزگار حاجي‌بابا و نيز زمان ما كه روزگار نانو تكنولوژي و عصر فضاست. مگر در روزگار سعدي و نيز دوره قاجار جنگ پيروان شريعت و طريقت وجود نداشت و مگر در روزگار ما چنين مبارزه‌اي از سوي شريعت‌پناهان با اصحاب كشكول و تبرزين تداوم ندارد.

اما با وجودي كه هم موريه و هم سعدي به بيماري‌هاي جامعه ايراني اشاره مي‌كنند نگاه سعدي بگونه‌اي ديگر است. اينكه تضادي در سخنان سعدي ديده مي‌شود و پارادكس زيبايي كه در گلستان جلوه‌گر است بدين دليل است كه سعدي ايرانيان و جهانيان را در حالات متنوع و مواقع و مواضع مختلف مي‌بيند و جهان‌بيني او جهان‌بيني خاصي است. او حتي زماني كه از ايران سخن مي‌گويد نگاهش به كل جهان است شخصيت داستانش گاه در اسكندريه است و گاه در جامع دمشق، بعلبك و يا اعرابيي است در بيابان حجاز!

سعدي مردم شناسي است كه خصلت‌هاي همه اين اقوام و ملت‌ها را مي‌شناسد اما چون هنرمند است و هنر كارش وحدت است سخنانش به قول تولستوي (در كتاب هنرچيست؟) وحدت آفرين است! فرقي نمي‌كند شخصيت منفي و يا مثبت داستانش در ايران است و يا سوريه و بغداد و دمشق و بعلبك و شام!

هنر داستان پردازي امروز حتي در خود غرب هم دنبال چنين وحدتي است و هر چه رماني در اين راه بكوشد موفق تر است حتي در ربودن برخي جوايز متنوع بين المللي! حاجي باباي موريه دنبال چيست؟ آيا واقعاًٌ به دنبال قصه پردازي است و حاجي باباي قصه او كه نماد طمع كاري، نو كيسه بودن،خرافات، دروغ و دغل و حيله و نيرنگ است نماد تمام ايرانيان است؟ وآيا چنين فردي در هيچ جاي دنيا نمود خارجي نداشته است؟ ناگفته پيداست كه وقتي واژه هايي در قاموس سرزميني پيدا مي شود بدين معناست كه آن خصلت در ميان مردمي از آن سرزمين وجود داشته و گرنه نه آن واژه بوجود مي­آمد و نه معاني مثبت و مقابل آن ديگري جاي عرض اندام دانست.

وقتي واژهايي چون: دروغ، خيانت، ريا، خرافه، و يا وفا ،راستگويي ، شهوت پرستي و غيره در قاموس و فرنگيان وجود دارد معنايش اين است كه مردماني به آن خصائل  بد يا خوب آراسته بوده اند.

از طرف حتي در زمان آفرينش حاجي باباي موريه رمان هايي زيادي در اروپا پديد آمده­اند كه در آن افراد خسيس، دروغگو، خونريز، طمع كار و ... ايفاي نقش داشته اند. اصلاًٌ مگر مي توان رماني نوشت و داستان پردازي كرد و در آن تنها به شخصيت هاي مثبت پرداخت! حاجي باباي موريه را نيز بايد يا همين چشم نگريست. و ناهنجاريي هاي شخصيت هاي داستان را به پاي تمام مردم ايران ننوشت همانگونه كه شخصيت هاي بخيل، خسيس، آدمكش، دروغگو و سياس موجود در داستان هاي قديم و جديد غرب را نمي توان و نبايد به پاي تمام مردم آن سرزمين گذاشت.

اگر قصد موريه را داستان پردازي و نزديك شدن به ساخت هنر بپنداريم و مقاصد سياسي وي را پيش چشم نياوريم بايد بگوئيم كه او در اين كار موفق نبوده است. مردمي كه موريه تصور كرده مردمي هستند كه بناي كاخ رفيع تمدنشان بر دروغ، ريا، فريب و هزاران هزار فساد ديگر بناشده است. چگونه ممكن است بناي چنان رفيع با تمام ستون هاي پوسيده اش بر جاي بماند و از گزند باد و با ران مصون بماند.

اما آنچه ما در موريه و حاجي بابايش مشاهده مي كنيم بيماريهاي اجتماعي و مهمي است كه هم شرايط و هم زمان و هم سابقه تاريخي و حوادث تلخ و شيرين از او ساخته است. اين نگاه نه تنها نبايد ما را به انفعال دچار كرده و به انكار حاجي باباهاي زيادي كه در زمانه ما نيز كم نيستند وادار نمايد، بلكه بايد اين بيماريهاي موجود را شناخته و با چشمي باز عوامل بوجود آورنده چنين شخصيت هايي را از بين برد، كاري كه سعدي پس از گلستان در بوسانش بدان مي پردازد. چرا كه سعدي در گلستان به حكم جامعه شناس بودنش وقايع را آنچنانكه هست بر مي شمارد و در بوستان بايدها و نبايدهاي جامعه آرماني خود را به توصيف و تحليل مي نشيند.

حقيقت اين است كه بايد به قول جمالزاده، افراط و تفريط را كنار گذاشت چراكه افراط و تفريط و تعصب و بي انصافي دردي را دوا نمي كند بايد اعتراف كنيم كه ايرانيان هم مانند همه دنيا تركيب و معجوني هستند از خوبي و بدي و زشتي.

ارزيابي هايي كه درباره شخصيتهاي تاريخي يا مشكلات فرهنگي ما صورت مي گيرد معمولاًٌ با افراط و تفريط در مي آميزد و نوع برخورد ما با اين وقايع منتهي به دشمني، دوستي، شيفتگي و خصومت و يا عشق و نفرت مي گردد.

***

شكي نيست كه بيگانگان هنوز هم چون فرهنگ ما را با آنچه خود آموخته و بر آن استوارند مطابق نمي بينند و از آنجا كه بر همه ريزه كاريهاي فرهنگ ايراني و شرقي واقف نيستند مانند آن حكايت كوران پاي و سرو دست فيل را لمس كرده وهر كدام به تصوري به توصيف آن مي پردازد و مولانا چنان زيبا از پس آن برآمده است. مانند حكايت افرادي است كه هر كدام انگور مي خواستند اما به زبان خود و مناقشه مي نمودند.

اما دلايل زيادي هست كه نشان مي دهد گلستان سعدي برخلاف حاجي باباي مورخ جهاني مي انديشد چنانچه در ذيل اين كلام مسجع كه «هر كس را عقل خود به كمال مي نمايد و فرزند خود به جمال مي افزايد»:[3]

يكي جهود و مسلمان مناظرت كردند                چنان كه خنده گرفت از حديث ايشانم

بطيره گفت مسلمان گر اين قباله من                درست نيست، خدايا، جهود ميرانم

جهود گفت؟به تورات مي خورم سوگند             وگر برخلاف كنم همچو تو مسلمانم

گر از بسيط زمين عقل منعدم گردد                 بخود گمان نبرد هيچ كس كه نادانم

جمع بديها و زشتيها و خوبيها در گلستان ديدني است. «گاه با مردمي خداشناس رو به رو مي شويم كه همه موجود و ذرات جهان را تسبيح گوي» مي بينند و بنده حضرت كريم ... در برابر جمعي هم هستند ريا كار كه افكار و رفتارشان متفاوت است. در اين كتاب هم از عشق روحاني سخن مي رود، هم از نظر بازي و عشق مجازي .هم از اشخاصي كه ايثار و جوانمردي و بزرگ منشي آنان همت انگيزست و خواستني و هم از كساني كه در لجه خودخواهي و حقارت دست و پا مي زنند. سيماي بعضي به نور حكمت و خرد و فكر بلند روشن است و گروهي ديگر چهره شان تاريك است  گاه در عين غفلت و ناداني بسر مي برند،همچنان كه مكان هانيز متنوع اند.

اما در حاجي بابا ريتم داستان يكسويه است. همه همچون حاجي بابا ملون، دروغگو، نيزنگ باز، شهوت ران، بي وفا ،بي وطن و گويي تمام يك ملت داراي چنين اوصافند، انگار مثلاًٌ جز بازرگان، دلاك، پادشاه و درباريان و ملا آن هم از نوع رياكارش كس ديگري در اين سرزمين نمي زيد. همه ايرانيان چنين اند و همه آنان انگلسيان و اروپائيان را نجس مي دانند و همه معتقدند كه پيرزنان بر انگليس و هند حكومت مي كنند. شاه از غرب و اروپا هيچ اطلاعي ندارد نمي داند كمپاني هند شرقي چه جانوريست! ينگه دنيا را نمي داند كجاست! اما همين شاه و مردم بي وفا وطن نشناس ده سال در برابر روس سراپا مسلح مي ايستد و دويست هزار نفر از هر سو كشته مي شوند. و از ميان اين همه كشور تحت مستعمره هرگز به استعمار مستقيم هيچ كشوري در نمي آيد و فرهنگش با همه مصائبي بر آن گذشته هنوز پابرجاست و لااقل نيمه جاني دارد. روزگاري كه حتي كشور و تمدني چون يونان در شمار مستعمرات ديگران مسحوب مي شود.

پايان

فهرست منابع

- گلستان سعدي: سعدي شيرازي، تصحيح و توضيح دكتر غلامحسين يوسفي، خوارزمي، تهران، 1373.

- سرگذشت حاجي باباي اصفهاني، جيمز موريه، با مقدمه و تصحيح يوسف رحيم لو، تبريز 1351.

- سه سال در آسيا، كنت گو بينو،تهران،امير كبير،1383.

- پانزده گفتار درباره چند تن از رجال اروپا، مجتبي مينوي، تهران، 1333.

-هنر چيست؟،تولستوي،لئون.امير كبير،تهران ،1373.

تنوع گویشی و آیینی در گیلان 

  محمد توحيدي چافي

  مقدمه                                                                            

گیلان یکی از مناطقی است که به لحاظ فرهنگی، گویش­ها، آئین­ها و خوراک­ها که گاه جزء دسته دوم قرار گیرند همیشه جای مطالعه و تحقیق دارد. بسیاری از آئین­ها امروزه در جاهای دورافتاده این استان هنوز برقرار است اما اکثر مردم آن بی اطلاع افتاده­اند و تنها عده­ای فرهیخته که علاقمند فرهنگ و گذشته­های این مرز و بوم - که البته جدای از سرنوشت همه ایران هم نیست - هستند گاه پژوهشی اندک انجام داده یا لااقل در سالروز برخی از مراسم رنج عبور از کوهستان­ها را بر خود هموار کرده و مثلا در جشن ویژه­ای که در دیلمان گیلان برگزار می­شود شرکت می­جویند.

تنوع گویش­ها در گیلان به حدی است که گاه در یک شهر بیش از 90 لهجه از یک گویش را که خود به گویش جداگانه می­ماند ثبت كرده‌اند. تنها از روستاهای صومعه­سرای گیلان 95 گویش گردآوری شده است. وجود روستاهای بسیار زیاد در یک شهر خود به تنوع گویشی در این استان افزوده است. به لحاظ خوشی آب و هوا پراکندگی روستا بسیار زیاد است و همین امر در تنوع گویش­ها بسیار مؤثر افتاده است.

شاید غریب باشد اگر بگوئیم تنها 400 نمونه گویشی در فومن، شفت، بندر انزلی و صومعه­سرا وجود دارد. متأسفانه شرایط جدید بسیاری از این گویش­ها را در معرض نابودی قرار داده است.

جذب گردشگران از شهرهای دیگر و کشورهای همسایه این گویش­ها را در معرض نابودی قرار داده است. از طرفی سیاست صدا و سیمای گیلان که تنها زبان مردم رشت را معیار قرار داده و نیز گرایش مردم گیلان به زبان معیار (زبان فارسی) از دلایل دیگر ایجاد خطر برای گویش­های این استان است.

متأسفانه سیاست­های ابزاری استفاده از گویش­ها در صدا و سیمای مرکز نیز بروخامت ماجرا می­افزاید. استفاده از گویش­های محلی از سوی کارگردان­های کم سواد جهت تفنن آسیب­های فراوانی به گویش­های اصیل گیلان و چند گویش معیار در این استان زده است.

امروزه با این وجود تنها یک لهجه (یا چند لهجه) آوایی از گویش­ها باقی مانده و ساخت­ها و واژه­های زبان معیار با لهجه ادا می­شود. آموزش زبان فارسی به کودکان گیلانی از عوامل دیگری است که می­تواند به گویش­های گیلکی زبان فارسی آسیب برساند. اگرچه این معضل در روستاها کمرنگ­تر است و هرچه به شهرها نزدیک­تر می­شویم، با شدت افزون­تری خود را نشان می­دهد.

در برنامه­های اخیر این استان گردآوری گویش­های بالای 10 خانوار رشت، آستانه اشرفیه سیاهکل و املش، آستارا، ماسال و رضوانشهر پیش­بینی شده است. تاکنون 497 نمونه گویشی در استان گیلان شناسایی شده و با تکمیل مطالعات و نمونه­گیری شاید آمار شگفت­آوری از آن به دست آید.

البته قابل ذکر است در شهرستان طالش (تالش) مطالعاتی که بین سال­های 82 و 83 انجام شده 280 نمونه گویشی گردآوری شده است. که شامل 63 نمونه گویشی از آستارا 76 نمونه از ما سال 78 نمونه از رضوانشهر که همانطور که اشاره شد با کل مطالعه انجام گرفته به 497 گویش تا به حال در استان گیلان رو به رو هستیم.

بی تردید این تحقیق کوتاه قصد ندارد در زمان اندکی که در اختیار دارد تمامی زوایای پیدا و نهان گویش­ها، آئین­ها و خوراک­های این منطقه را بازنماید. بلکه در واقع پرداختن به بیش از 1000 گویش احتمالی کار زبان­شناسان و اهل فنی است که مویی در این راه سپید کرده­اند.

این شاگرد را عقیده بر این است که اگر بتواند در این مدت کوتاه تنوع فرهنگی و آئینی و گویشی این منطقه را ارائه دهد. كاري شايسته و مقدمه براي كارهاي بعدي خواهد بود. آئین­ها، گویش­ها، موسیقی و خوراک­هایی که به قدمت هزاران سال در هم تنیده شده­اند چنان گاه خود خوراکی که پخته می­شود تنها به لحاظ حفظ آئینی است؛ یا آئینی که پاس داشته می­شود می­خواهد یکی از خوراک­های بافته از جان زنان آشنا با رنج­های بیکران را یادآور شود. گویش­هایی که خود به سبب حفظ این آئین­ها پا بر جا مانده­اند و همین گویش­هاست که موسیقی شگفت، تأثیرگذار و دارای اثر انگشتی را به فرهنگ ایرانی تقدیم می­کند که نه تنها آن را از موسیقی دیگر دنیا به راحتی می­توان تشخیص داد (یا لااقل یک گیلک زبان می­تواند تشخیص دهد) بلکه به راحتی از مناطق دیگر کشور قابل تمایز و دارای هویت است.

البته این تنوع در مناطق مختلف دارای تفاوت­هایی نیز می­باشد. شکی نیست که وجود مناطق دریایی، کوهستانی، جلگه­ای و حتی نیمه خشک که خود پارادکس عجیبی بوجود آورده تنوع هر سه موضوع مورد مطالعه را در برخواهد داشت یعنی تنوع در خوراک، گویش­ها و آئین­ها.

گویش­های گیلانی:

زبان گفتاری غالب در گیلان گیلکی است. در نواحی باختری و شمال باختری که تالش­نشین است گویش طالشی و در جنوب گیلان (بویژه در رودبار) که کردنشین است کردی  و لری و در ناحیه­های تات­نشین شهرستان رودبار تاتی در کنار فارسی سخن گفته می­شود. از انزلی تا آستارا را بسیاری از مردم به زبان ترکی نیز آشنایی دارند و زبان مردم آستارا اغلب ترکی است.

گويش مردم کوهستان جنوب گیلان دیلمی است که مردم گیلان به مردم این کوهستان كاهش خطاب می­کنند. یعنی زبان مردمی که در کوهستان زندگی می­کنند. البته تنوع گویش­ها در همین کوهستان بسیار زیاد است. در ابتدای بحث به برخی گویش­های عمده زبان اشاره و درباره­اش کنکاش خواهیم کرد. به همین دلیل می­توانیم زبان­های عمده گیلان را در چند شاخه گیلکی, دیلمی, ترکی، تاتی- تقسیم کنیم.

تقسیم­بندی دیگری که می­توان در این رابطه انجام داد. بسیار جالب است كه بگوئيم از نظر شباهت گویش­ها گیلان را به 5 منطقه گویشی می­توان تقسیم کرد:

1- منطقه مرکزی (رشت و مناطق اطراف آن)

2- نوار ساحلی (لاهیجان, لنگرود, رودسر, چابکسر, آستانه، کیاشهر)

منطقه کوهستانی (دیلمان، اشکورات، رانکو، ... که تا بابل گسترش دارد.

4- منطقه طوالش (شامل هشتپر، تالش و کوهستان­های اطراف آن.

5- منطقه مهاجرنشین رودبار، لوشان و منجیل

این مناطق پنج منطقه مهم گویشی و شناخته شده در گیلان است و از سویی چه از لحاظ آئینی و چه گویشی و رفتاری پیوستگی­های بیشتری با هم دارند و شباهت­های اخلاقی این پنج منطقه با هم قابل تمایز است و از لحاظ چهره و شمایل بسیار با هم تفاوت دارند و از لحاظ نژادی قابل بررسی­اند. جالب اینجاست که از لحاظ خوراکی تفاوت­هایی بین این مردم دیده­ام که علاوه بر ویژگی­های محیطی (ساحل، کوهستان، جلگه و دشت) که هر کدام خود می­تواند باعث تنوع در خوراک و آئین و گویش گردد عوامل ثانوی نیز در آن موثر بوده است. به عنوان مثال آبگوشت که غذای بسیاری از مناطق ایران است حداقل به این شیوه مصرف در گیلان جلگه و سواحل دیده نمی­شود، اما همین خوراک در مناطق تالش تا آستارا جزء محبوب­ترین غذاهاست. شاید چنین مثالی در بخش گویش­ها نابجا به نظر آید اما همانطور که در مقدمه اشاره شد و در ادامه تحقیق بدان بیشتر پرداخته خواهد شد پیچیدگی و در هم آمیختگی بین آئین­ها و گویش­ها و خوراک‌ها و عناصر فرهنگی دیگر در این منطقه بسیار قابل توجه است و حتی می­توان مثال­های بارزی از تاثیر و تاثرات این عناصر تشکیل­دهنده فرهنگ برشمرد. حال به بررسی گویش­های هر یک از این مناطق می­پردازیم:

ا- منطقه مرکزی:

گویش اصلی این منطقه گیلکی است. برخی را این عقیده است که گویش این منطقه و در واقع گویش گیلکی بخش مرکزی یعنی انزلی, کل صومعه­سرا و قسمت­هایی از رشت و فومنات گویش درست و اصلی گیلکی است. در حالی كه این نکته نمی­تواند درست باشد چرا که مرکزیت رشت و انزلی و ارتباط فراوان آن با نقاط دیگر کشور علاوه بر اینکه عناصر زبان­های فارسی، ترکی، روسی و ... را وارد زبان گیلکی کرده گویش‌ یورهای زیادی را در خود جذب کرده و از طرفی به گویش­های مهاجر از کوهستان مانند دیلمی لری و کردی و حتی گویش­های کناری باج داده است. همچنين مرکزیت سیاسی رشت و انزلی باعث رسوخ و واژه­های فارسی در آن نيز شده است. بعنوان مثال در حالی که در همه جا گویشوران گیلکی ضمر (مو) یا مُ را بکار می­گیرند گویش ورهای رشت و نقاطی از انزلی فومنات و صومعه­سرا از ضمر (من) استفاده می­نمایند.

2- گویش­های نوار ساحلی (شرق گیلان):

این منطقه که در زمان صفویه جزء گیلان بیه پیش با مرکزیت لاهیجان محسوب می­شد، از لحاظ تنوع گویشی و تفاوت با گویش­های مرکزی قابل توجه است. گذشته از اینکه در مناطق بزرگی چون لاهیجان، لنگرود؛ رودسر، چابکسر، آستانه, کیاشهر، سیاهکل و دیلمان گویش­های محوری وجود دارد که مردم این شهرها با این گویش­های معیار آن شهر و منطقه شناخته می­شوند، اما در هر شهر نیز مناطقی وجود دارد که گویش­های مردم آن با گویش معیار تفاوت اساسی دارد. با تحقیقاتی که نگارنده در روستاهای این منطقه انجام داده است ثابت مي‌كند كه بیش از روستای هر شهر گویش وجود دارد. بگونه­ای که در یک روستا چند منطقه با گویش­ورهای جداگانه وجود دارد.

در شهر لنگرود گویشی وجود دارد که با لاهیجان دارای تفاوت اساسی است. اما در مناطق مختلف لنگرود لهجه انزلی محله­ای, علی­آبادی, جاده چمخاله­ای قابل ذکرند. اما وقتی به سمت روستاها می­رویم این تنوع بیشتر است. چافی لهجه مردم چاف در این منطقه با همه شرق گیلان تفاوت اساسی دارد. این گویش بدین دلیل با همه منطقه تفاوت دارد که ظاهرا مهاجر از منطقه­ای بنام آبکنار انزلی می­باشند تحقیقات صورت گرفته این شباهت­ها را اثبات کرده است. بگونه­ای که نحو اشتغال و زندگی آبکنار انزلی و چاف لنگرود شباهت­های زیادی دارد. چنان که ویژگی­های زندگی اجتماعی, اقتصادی و فرهنگی این روستای یا منطقه چاف و منطقه آبکنار انزلی بسیار به هم شباهت دارد.

در لنگرود که یکی از شهرهای تاریخی گیلان بوده و در دوران صفویه به کار کشتی­سازی نیز معروف بوده گویش­های دیگری به خصوص در روستاهای آن قابل ذکر است. لهجه یا گویش­های کومله­ای, شلمانی, بالا چافی, چافی, املشی, کردی، کومنی، اتاق­وری، سحرخیزی, بارکوسرایی, گیلسفیدی، گالشکلامی، تپه­ای، چمخاله­ای، رادارکومه­ای، تازه­آبادی, کوراندهی, سراجاری و ... قابل ذکرند.

لنگرود علاوه بر این مانند لاهیجان, آستانه, رودسر و شهرهای دیگر مازندران تا بابل در مسیر کوهستانی قرار دارد. روستاهای زیادی در دامنه­های کوهستان تا عمق چندین کیلومتری کوهستان وجود دارد که گویش­های آن در جرگه گویش­های کوهستانی، گالشی و یا دیلمی قرار می­گیرند.

این گویش­های دیلمانی یا دیلمی شامل دهستان­ها و مناطق وابسته به لنگرود هم مي‌شود. خود مردم منطقه به این گویش­ها گالشی می­گویند ولی همچنان که در بخش گویش­های دیلمی و کوهستاني ذکر خواهد شد این­ها بخشی از منطقه کوهستان و لهجه­ی و گویش­های دیلمی است که از تالش تا بابل در مازندران پیوسته است و حتی شامل بخش­هایی از الموت قزوين هم می­شود.

دیلمی­های لنگرود که معمولا مناطق صعب­العبوری را با اتومبیل­های معروف به «دج» طی کرده و برای تجارت به لنگرود می­آیند دارای پوشش­هایی هستند که نشان از عدم رسوخ مظاهر جدید فرهنگ پوششی گیلان می­باشد. حضور این زنان و مردان اصیل چنان احساسي در هر انسان ایجاد می­کند که دل انسان برای گذشته­های دور و درازی که به دور از هر گونه لباس­های گران قیمت به زندگی ساده و بی­دغدغه­ای می­پردازند تنگ می­کند. زندگی که امروزه همه ما را در چنگال بی­تدبیر و بی­رحم خود گرفتار ساخته است.

یکی از نام­های آشنای این اقوام کومنی­های لنگرود هستند که امروزه به سوی شهر لنگرود نیز سرازیر شده­اند. املش تقریبا یکی از شهرهایی است که کمی در داخل کوه گسترش یافته و چیزی شبیه دیلمان سیاهکل لاهیجان است اما از صعب­العبوری آن خبری نیست. نگاهی به لهجه یا گویش­های کوهستانی آشکار می­سازد که تا چه حد این گویش­ها می­تواند راهگشای زبان­شناسان در شناخت زبان­های ایرانی به خصوص زبان­های باستان یعنی فارسی باستان و پهلوی و ... باشد.

دستور زبان فارسی باستان بسیار شبیه زبان­های گیلکی است؛ و می­تواند در کشف نکات غامض آن یاری­رسان باشد.

3- گویش­های کوهستانی (دیلمی):

زبان مردم کوهستان جنوب گیلان دیلمی است که نام­های مختلفی بر آن نهاده شده است.

الف: دیلمی:

ديلمي که به اصالت این زبان برمی­گردد. کل گستره این زبان در زمان­های گذشته دروازه دیلم نامیده می­شد که از کوه در فک تا کوههای بابل را در برمی­گرفت، و در اصطلاح کنونی به این سرزمین که غالبا کوهستانی است دیلمستان گفته می­شود.

تاتی: که در زمان کنونی به این اسم خوانده می­شود.

مادی: پرفسور احسان یار شاطر این زبان را به نام باستانی آن یعنی مادی می­خواند.

زبان دیلمی از شمال تا سراوان رشت, از جنوب تا الموت قزوین، از شرق تا دیلمان سیاهکل لاهیجان, خورگام و کوههای غرب مازندران و از غرب تا کوههای تالش گسترده است. زبان دیلمی در مناطق دیلمان، اشکورات به علت مراودات چندین قرن قبل با مناطق جلگه­ای و گیلک نشین، لهجه گیلکی به خود گرفته است و همین مساله در مناطق دیلم­نشین مازندران نیز به چشم می­خورد.

4- منطقه طالش و اطراف آن:

تالش با مساحتی حدود 2373 کیلومتر مربع که در شمال غرب گیلان قرار دارد و یک چهارم خاک گيلان را تشکیل می­دهد. این منطقه که نام خود را از قوم طالش گرفته به استناد شواهد و مدارک بازمانده اقوام کادوس باستان و از همسایگان دیرین قوم گیل می­باشد.

همانگونه که پیش از این اشاره شد تنوع گویشی و زبانی در این منطقه زیاد است گویش غالب در این منطقه و شهر طالش طالشی است که بسیار متفاوت با گویش معیار گیلکی می­باشد و بیشتر دارای ویژگی­های یک زبان است چرا که گویشورهای دیگر گیلان با سختی شاید بتوانند آن را متوجه شوند. این گویش شباهت­هایی هم با گویش دیلمی و گویش­های کوهستانی و مردم گالشي زبان دارد. گویش رایج دیگر این منطقه گیلکی است که تقریبا تمامی اهالی با آن آشنا هستند.

ترکی نیز یکی از گویش­های رایج این منطقه است. نزدیکی به آستارا و اردبیل و مهاجرت ترک زبان­ها به این منطقه یکی از عوامل تنوع گویش­ها و رواج این زبان است. در دوره صفویه نیز قبل از آن در زمان آق قويونلوها بسیاری از مخالفان آذری زبان به این منطقه جنگلی پناهنده می­شدند. به همین دلیل ترکیب جمعیتی این منطقه بسیار متنوع است. در زمان جدایی بخش­هایی از خاک ایران در زمان قاجاریه نیز بسیاری از مردمی که نمي‌خواستند از آغوش مام وطن دور بمانند این منطقه را برگزیدند. بسیاری از مردم این منطقه اهل تسنن می­باشند ولی با شیعیان چنان آمیخته شده­اند و چنان تفاهمی دارند که نمی­توان بین آنها تفاوتی قائل شد و حتی ازدواج­های زیادی بدون توجه به نوع مذهب بین اهالی انجام می­پذیرد.

5- منطقه مهاجرنشین رودبار، لوشان و منجیل:

این منطقه که در ورودی گیلان قرار دارد تقریبا خشک­تر از بقیه گیلان است در این منطقه تقریبا از جنگلهای سر سبز سایر نقاط گیلان خبری نیست. به همین دلیل آداب و رسوم مردم و نحوه­ی زندگی آنان با نقاط مرکزی و ساحلی تفاوت دارد. اگر چه این منطقه کوهستاني است و از نظر ویژگی­های زبانی دنباله زبان­های کوهستانی و دیلمی است.

مردم این منطقه ترکیبی از گیلک­ها، طالش­ها, دیلمی­ها، کردها و لرها هستند. ولی همه مردم با زبان گیلکی آشنا هستند. به ترتیب کردها و لرها مهاجر هستند اما هر چه بسمت کوهستان و روستاهای اطراف و دامنه­ها و عمق کوهها پیش می­رویم مردم و اهالی ییلاقی زندگی می­کنند. مردم گیلان معمولا به افرادی که در کوهستانها زندگی می­کنند ییلاقی نیز خطاب می­کنند. ییلاقی­های این منطقه شباهت زیادی از لحاظ گویش با هموطن­های خود در البرز ساحلی دارند.

نکته­ای كه باید اشاره کرد این است که هر چه بسمت داخل گیلان پیش می­رویم و به دشت نزدیک­تر می­شویم زبان گیلکی گویشورهای بیشتری دارد در خود رودبار گیلان اکثر گویشورها گیلک هستند در حالی این نسبت وقتی بسمت منجیل و لوشان می­رویم کمتر می­شود گویش مردم رودبار به تاتی نیز معروف است همانگونه که گویش کرمانجی خاص کردهای عمارلو می­باشد.

زبان مردم گیلان:

لهجه مردم گیلان از نام ساکنان بومی این سرزمین گرفته شده و به گیلکی که یکی از شعب زبان پهلوی مشهور است و واژه­های بسیار نزدیکی با کردی و لری دارد.

مردم گیلان به گیلکی یا یکی از گویش­های فرعی آن مانند گالشی، لاهیجی، املشی و ... و گروهی به تالشي سخن می­گویند. (که البته گروه زیادی در حدود 5/1 میلیون نفر از تالشی­ها در آن سوی مرز بعد از مرزبندی روس­ها در جمهوری ساختگی آذربایجان قرار گرفته­اند.

گویش گیلکی در غرب، شرق و حوزه­های مرکزی گیلان متفاوت است و با هم اختلاف دارد. بگونه­ای که حتی درک آن برای ساکنان شهرهای نزدیک و همجوار مشکل است. به عنوان مثال لهجه و گویش مردم رشت بسیار متفاوت از لهجه و گویش لاهیجی است. به همان نسبت گویش لاهیجان با لنگرود تفاوت دارد. اما اگر بخواهیم در گویش گیلکی معیار قائل شویم یکی گویش رشتی گویش مردم رشت است و دیگر گویش شرق گیلانی است که دو شعبه مهم ایجاد کرده است که هر کدام دارای زیرمجموعه­های بسیار گسترده ایست. مثلا گویش رشتی شامل رشت، انزلی، فومن، صومعه سرا, فومن، رضوانشهر، شفت كه صدها زیرشاخه­ روستایی را نيز شامل می­شود.

گویش شرق گیلانی نیز مجموعه­هایی بزرگی چون, لاهیجی؛ لنگرودی، آستانه­ای، کوچصفهانی، کیاشهری، املشی، رودسری، چابکسری، چافی، چمخاله­ای و غیره را شامل می­شود که هر کدام از این مجموعه­ها و مناطق دارای دهها گویش کوچکتر می­باشند.

تقسیم­بندی دیگر:

گویش تالشی ویژه ساکنان غرب، شمال، شمال غرب، و جنوب غربی گیلان است.

گویش گالشی به مردم کوهپایه اختصاص دارد.

گویش کرمانجی خاص کردهای عمارلو است.

لهجه تاتی ویژه مردم رودبار است.

الف) زبان (گویش) گیلکی

زبان مردم گیلان آمیخته­ای از ادامه زبان­های باستانی ایرانی شاخه غربی و زبان مردمان بومی مختلف پیش از مهاجرت آریائیان به فلات ایران است. در این زبان بسیاری از ویژگی­های زبان­های باستان ایران دیده می­شود.

برای نمونه صرف فعل شباهت دارد و نیز همگونی­های وجه اخباری و ماضی نقلی در گیلکی و پهلوی شباهت داشته و قابل بررسی است. نحوه بکارگیری صفت و موصوف، مضاف و مضاف­الیه کاملا با زبان فارسی باستان و پهلوی همخوانی دارد. مثال

باستان                                             گیلکی                                    فارسی

پدر من                                     mi pear                                     Mana pita

من را زد                                  mana beza

پدر تو                                     Ti pear

برادر شما                                  sima brar

زبان گیلکی بنا بر یک تقسیم­بندی خاص بر چهار لهجه­ی بیه پسی (گیلان غربی) بیه بیشی (گیلان شرقی) طبری (غرب مازندران) و گالشی (مناطق کوهستانی جنوب گیلان) می­باشد. البته همانطور که در بخش قبل اشاره شد مردم شمال غربی گیلان به زبانی دیگر از خانواده­های حاشیه خزر که زبان تالشی باشد تکلم می­کنند.

زبان گیلکی از گروه زبان­های شمال غربی فلات ایران است که خود شاخه­ای از زبانی است که به نام پهلوی اشکانی نام گرفته است مردم سرزمین­های پروسعتی چون گیلان، طبرستان، گرگان، قزوین، ری، دامغان، سمنان، همدان، آذربایجان و شاید لرستان و کردستان و ... با آن یا لهجه­ای از آن سخن می­گفتند.

زبان پهلوی تا قرن چهارم هجری مورد استفاده نویسندگان و شاعران این مناطق بود و شاعرانی چون: بندار رازی، علی فیروزه، مسته مرد و باباطاهر همدانی با آن زبان شعر سروده­اند. در این دوره نویسندگان فارسی دری برای تمایز زبان شمال غربی از زبان دری آن زبان را پهلوی یا فهلوی و سروده­های بدان را فهلویات مي‌نامیدند.

باباطاهر عریان پس از کمال­الدین بندار رازی (در گذشته 40 ه.ق) که به گویش دیلمی (گالشی) از زبان گیلکی ترانه می­سروده است دومین سراینده ترانه به زبان محلی است.

دانشمندان زیادی به گویش تبری از زبان گیلکی و به احتمالی گیلکی شرق گیلان بر قرآن و دیگر آثار مذهبی تفسیر می­نوشته­اند و به روایتی کتاب­هایی چون: قابوس­نامه، مرزبان­نامه (شکوه­نامه) ویس و رامین و ... که تنها ترجمه فارسی آن به دست ما رسیده به گویش تبری از گیلکی بوده است.

به طوری که از کتب تاریخی برمی­آید زبان گیلکی و به ویژه گویش دیلمی (گالشی) از آن در روزگاران گذشته محدوده گسترده­ای را در برمی­گرفته است. مردم اصیل مازندران خود را گیلک یا گیل و زبان خود را گلکی (گیلکی) می­خوانند اگرچه برخی از جوانان جدید تحت تأثیر تبلیغات مطایبه­آمیز سعی در پر رنگ کردن واژه «طبری» دارند در حالی که تبری (طبري) یکی از گویش­های گیلکی است. وجوه مشترکی که در گویش تبری کنونی و تبری قدیم با گویش رایج شرق به ویژه در مناطق رانکوه و اشکورات وجود دارد این حدس را تقویت می­کند که شاید روزگاری به گویش واحدی تکلم می­کردند.

بر اساس منابع موجود بندار رازی نخستین کسی است که در ایران سروده­ای به زبان گیلکی از وی بازمانده است. «ملک­الکلام کمال­الدین بندار رازی» که حمدالله مستوفی به سال 730 ه ق آن را در تاریخ گزیده ثبت نمود و این می­رساند که دفتر شعر گیلکی بندار و یا به کمترین برداشت «چموش­نامه» او در دسترس بوده و شهرتی تمام داشته است و بی تردید می­توان گفت اگر توانستند بدین زبان سخن بگویند «چموش­نامه» برای آنان قابل فهم بوده و از آن لذت می­بردند.

دربار شاهان دیلمی مرکز رشد و اعتلای شعر گیلکی بود، نویسندگان آثار خود را به زبان گیلکی می­نوشتند. و شاعران به این زبان شعر می­سرودند. اشعاری به شمس­المعالی قابوس وشمگیر نسبت داده­اند که به گویش دیلمی (گالشی) از زبان گیلکی بوده و امروزه باقی نمانده است. پس از سرنگونی حکومت دیلمیان شاعرانی که به زبان گیلکی شعر می­سرودند و یا مطلب می­نوشتند حامیان خود را از دست دادند و به زبان فارسی دری روی آوردند. «مردم غرب و مرکز و شمال ایران که جز به پهلوی و گیلکی سخن نمی­گفتند بعد از نشر آثار دری از خراسان به سایر ایران، آنان نیز به این شیوه روی آوردند و رفته رفته از نویسندگی و شعرگویی به زبان گیلکی که در عصر دیالمه متداول بوده دست برداشتند. و تابع لهجه سهل­المخرج دری گردیدند.»

واکنش در مقابل زبان گیلکی پس از قرن چهارم ه.ق به دو صورت بوده است. مردم خواص به دلیل مسائل سیاسی وقت از زبان بومی خود بریدند و به زبان فارسی دری روی آوردند و حتي نسخه­نویسان متوفی را که به زبان گیلکی و محلی بوده و از کتاب­ها حذف کرده و نتیجه آن شد که تنها مردم جامعه به پاسداری از زبان خویش دل بستند، با آن سخن گفتند، داستان نقل کردند و شعر سرودند.

اگر نمونه­هایی از فهلویات بندار رازی به گویش گالشی (دیلمی) از زبان گیلکی، فهلویات باباطاهر عریان به گویش همدانی، فهلویات صفی­الدین اردبیلی به زبان آذری، فهلویات پیر شرفشاه دولایی به زبان گیلکی، فهلویات امیر پازواری به گویش تبری از زبان گیلکی و اشعار ملاسحری به گویش مردم تهران قدیم را با هم مقایسه کنیم وجوه مشترک و مشابهت فراوانی در آن­ها پیدا می­کنیم که از نظر زبان­شناسی محرز و تثبیت شده است.

مردم گیلک زبان با گویش­های مختلف سخن می­گویند که ریشه در زبان­های ایرانی باستان داد. در بین گویش­های مختلف زبان گیلکی از نظر فونتیک (بیان صوت و آوا) و صرف افعال اختلاف جزئی دیده می­شود که ناشی از تحول تدریجی و ویژگی فرهنگی اقلیمی هر منطقه است. گویش­های زبان گیلکی را می­توان چند بخش کرد که یکی دیگر از تقسیم­بندی­های موجود است:

الف) گویش تبری (گویش مردم غرب مازندران)

ب) گویش بیه پسی (گویش مردم غرب سفیدرود)

ج) گویش بیه بیشی (گویش مردم شرق سفیدرود)

د) گویش گالشی (گویش مردم کوهپایه­ها و مناطق سمام و اشکور، دیلمانات و ...

در منابع موجود به گویش دیگری به نام گویش گاومیش­بان­ها اشاره شده است که امروزه ردپایی از آن موجود نیست. شاید هم این اشتباه از اینجا ناشی شده باشد که مردم گیلان به کردهای مهاجرت داده شده که الان در مناطقی از گیلان سکنی گزیده­اند و نمونه­های آن در چمخاله لنگرود و روستای حسن بکنده لاهیجان موجود می­باشد و دارای ترکیب جمعیتی کاملا کرد می­باشند گاومیش­بان مي‌گفتند و این گاومیش­بانی از کردی است و شاید هم گویشی بنام گاومیش­بان موجود بوده باشد يا ریشه بومی داشته که نگارنده به منابعی در این خصوص دست نیافته است.

زبان (گویش) دیلمی

زبان دیلمی زبان مردم کوهستان جنوب گیلان است. که نام­های مختلفی بر آن نهاده شده است. به نظر نگارنده این همان گویشی است که امروز اهالی خود گیلان به آن گالشی می­گویند که سراسر کوهستانهای جنوب گیلان تا بخشهایی از مازندران را دربرمی­گیرد.

دیلمان که امروزه به شهر یا دهستان کوچکی در کوههای سیاهکل لاهیجان اطلاق می­شود و بسیار صعب­العبور اما دیدنی و شگرف است در قدیم به مناطق بسیار وسیعی اطلاق می­شد. قبل و حتی پس از اسلام دیلمان از غرب گیلان تا بابل مازندران (به عنوان دروازه دیلمان) و از جنوب تا قزوین گسترش داشت.

بسیاری از مناطق کوهستانی و روستایی قزوین و اطراف آن تا خود گیلان به زبان­های تاتی و شبیه آن سخن می­گویند که برای گیلک زبان­ها بسیار قابل فهم است. در واقع این گویش­ها باقی مانده گویش­ها و زبان­های پهلوی و باستانی ایران است كه به دلیل دوری از تهاجمات و وقایع سیاسی قرن­های قبل کمی دست نخورده­تر بوده و یادگارهای آن زبان­های کهن را به ما رسانده است.

دیلمی: به اصالت این زبان برمی­گردد. کل گستره این زبان در زمان­های گذشته دروازه دیلم نامیده می­شد که از کوه درفک تا بابل را در بر می­گرفت. در اصطلاح کنونی به این سرزمین که غالبا کوهستانی است دیلمستان گفته می­شد.

نام دیلمستان در تاریخ بسیار پرآوازه است. چرا که علاوه بر آن که در تاریخ بسیار سرنوشت­ساز بوده­اند. به جهت داشتن سربازان و نگهبانان قوی زبان­زد بود. در قدیم هم دیلم مساوی با نگهبان و سرباز بکار رفته است که در شعر شاعران زیادی از جمله خاقانی و مسعود سعد سلمان دیده می­شود.

تاتی: تاتی را نام دیگر زبان دیلمی دانسته­اند.

مادی: پرفسور احسان­یار شاطر این زبان را به نام باستانی آن یعنی مادی می­داند.

امروزه زبان دیلمی از شمال سراوان رشت، از جنوب تا الموت قزوین، از شرق تا دیلمان خورگام، اشکور و کوههای مازندران و از غرب تا کوههای تالش گسترده است.

زبان دیلمی در مناطق دیلمان و اشکور به علت مراودات چندین ساله مردم با مناطق جلگه­ای و گیلک­نشین لهجه گیلکی به خود گرفته است و همین در مناطق دیلم­نشین مازندران هم دیده می­شود.

وجود زبان­های تاتی، آذری، دیلمی، گالشی، تالشی با نام­ها متفاوت دیگر نشان از این واقعیت دارد. این گویش­ها یا زبان­ها در مناطق وسیعی از آذربایجان تا مناطق مرکزی، شمالی و سواحل خزر و کوهستانها وجود داشته و بازمانده زبان­های بومی ایرانی، پهلوی و باستان بوده که در مناطق کوهستانی به دلیل امکان تجاوز کمتر دست نخورده­تر باقی مانده اما زبان آذری متأسفانه از این مزیت برخوردار نگردید. تهاجمات ترکان، مغولان و سلسله­هایی که بزرگترین مشخصه آنها زبان بیگانه بود و نیز به دلیل اینکه بمدت بیش از 1000 سال آذربایجان کانون سیاستگذاری­های ایران بود زبان آذری را متأسفانه به نابودی کشاند به سختی می­توان در مناطق دورافتاده نشانه­ای از آن یافت !

اما زبان دیلمی از این نظر مصون بود و به دلیل دورافتادگی و کوهستانی بودن که امروز هم مشخصه زبان­های کوهستانی است به همراه شاخه­هایی از خود مثل تاتی، تالشی، گالشی و گیلکی باقی ماند و هنوز اندک اما نفس می­کشد اگرچه در منطقه وسیعی از دیلمان لهجه گیلکی به خود گرفته است.

سرزمین دیلمان زادگاه دانشمندان اسلامی چون سالار دیلمی بوده است و اما هرگز از طریق جنگ، اعراب نتوانستند بر این سرزمین غالب شوند. این علویان بودند که هنگامی که از جور عباسیان به آن مناطق پناه آوردند اسلام در قلب دیلمیان جای گرفت و بعدها سلسله دیلمیان خلیفه عباسی را مسحور کردند و با اینکه قدرتمندترین سلسله ایرانی پس از اسلام بودند خلیفه را خلع نکردند و وی را نکشتند.

با گریزی مجدد به دوره قبل از اسلام می­توان دید که تمدن دیلمان یار و همرزم پشتیبان هخامنشیان و اشکانیان بوده­اند. شاهد مثال این ادعا دلاوری «وهرز» دیلمی و پسرش در جنگ ایران با یمن می­باشد. قدرت پرتاب تیر و مهارت این سردار بزرگ ایران باعث کشته شدن شاه یمن از فاصله­ای خیلی دور شد و ایران در اوائل جنگ پیروز شد.

آیین­های گیلانی

بسیاری از آئین­ها و آداب و رسومی که در فرهنگ آریایی وجود دارد و یا تحت تأثیر فرهنگ بومی ایرانی در سرتاسر ایران دارای شمول است در گیلان نیز وجود دارد، اما همین مراسم­ها ممکن است در گیلان از ویژگی­های خاص­تری برخوردار باشد. مراسم نوروز، چهارشنبه سوری، سیزده­بدر، و مراسمات تعزیه­خوانی و امثال آن در گیلان هم با شیوه­های خاص خود برگزار می­گردد. اما یک سری آئین­ها در گیلان وجود داشته و یا دارد که تنها در این منطقه دیده می­شود. در گیلان صورت‌های متفاوتی از نمایش سنتی وجود داشته و دارد که بعضی از آنها از قبیل: نمایشهای عروسکی، خیمه شب­بازی و آینه تکم به­طور اقتباسی از فرهنگ همسایه گرفته شده است.

اما نمایشهای آهوچره، پیربابو (عروسی گوله) لال­بازی و ورزش­های سنتی نظیر کشتی گیله مردی، ورزا جنگ و بندبازی (لافندبازی) رکارهای یالانچی پهلوان دقیقا جنبه نمایشی داشته و ریشه در فرهنگ این مرز و بوم دارد.

نمایش عروسکی آهوچره:

بازی آهوچره تا حدود بیست سال پیش در منطقه شرق گیلان در شمار بازی­ها و نمایشهای مقدمه نوروز انجام می­شد. در گروه آهوچره که شامل سه نفر بازیگر نقش آهو، شعرخوان و توبره­کش می­باشد. محور بازی آهو است که با وسایل مختلف چیزی شبیه سر آهو یا بز درست می­کردند. برایش شاخ و با مهره­ی شیشه­ای چشم می­گذاشتند. زنگوله به آن می­آویختند و آن را به سر چوبی قرار می­دادند.

بازیگر نقش آهو کیسه یا گونی پارچه روی سر می­کشید تا بدنش پیدا نشود و از داخل آن کله آهو را که روی چوبی قرار داشته بیرون می­آورد. چنانکه به هیات حیوانی درآمده و با آن چوب می­توانست سرش را حرکت بدهد. نفر دوم شعر می­خواند و با چوبی که در دست داشت نمایش را هدایت می­کرد. نفر سوم توبره­کش بود که هر سه با هم کوچه به کوچه، به خانه­های ده رفته و نمایش را اجرا می­کردند. و هدایایی از مردم می­گرفتند. شعری که خوانده می­شد از این قرار بود:

آهوچره / آهوچره / ببین چقدر خوب می­چره / آهو از باغ آمده / چریده و چاق آمده / آهو مرغانه خوره / صدتا به کمتر نخوره

به اینجا که می­رسید آهو غش می­کرد و تا تخم­مرغ یا چیز دیگری از صاحبخانه نمی­گرفت حالش جا نمی­آمد. بعد از خواندن سربند همان قسمت اول: آهوچره / آهوچره / ببین چقدر خوب می­چره بصورت واگرد تکرار می­شد. پس خواننده بند دیگری را تکرار می­کرد با این کارها از صاحبخانه چیزهایی چون: برنج، تخم­مرغ، شیرینی می­گرفتند. این گروه کارشان را از غروب آفتاب شروع می­کردند و در چند روستای و آبادی نزدیک را می­گشتند.

این نمایش از شرق­ترین نقاط گیلان تا حدود تنکابن و روستای اطراف آن معمول بوده و امروز نیز کم و بیش معمول است.

کشتی گیله­مردی:

سنت کشتی گرفتن و پهلوانی در همه حوزه­های فرهنگی ایران پیشینه­ای کهن دارد که در هر جای جغرافیایی با نام و شیوه­ای خاص اجرا می­شود. از قبیل چوخه خراسانی کشتی مازندران و گیله مردی.

در کتاب فتوت­نامه سلطانی، از متون قرن نهم هجری آمده است «اگر پرسند کشتی چند نوع است: بگو دو نوع: اول قبض دوم اضطرار. اگر پرسند که هریک چگونه است بگو: قبض کشتی گرفتن اهل خراسان و عراق است که آن را شهری­وار گویند و اضطرار کشتی گیلان و شیروان و بعضی از آذربایجان است و آن را دیلم­وار خوانند.»

آنچه در این متن کشتی اضطرار یا دیلم­وار نامیده شده همان کشتی گیله مردی است و قدیمیترین خبر آن در کتاب «احسن­التقالیم فی معرفته الاقالیم»، تالیف مقدسی در قرن چهارم هجری است.

این ورزش سنتی در گیلان در هفته بازارها و در مراسم عروسی­های سنتی و در کنار روستاها و شهرهای کوچک برگزار می­شود. میدان مصاف پهلوانان فضای وسیعی پهلوانان فضای وسیعی است که «سبزه میدان» یا «سیمبر» نیز نامیده می­شود. کشتی گیله مردی همانند سایر کشتی­ها مراتبی دارد و دارای فنون و قوانین خاص و آداب و رسم­هایی است. تازه­کاران را «نوچه» و به اصطلاح محلی «تنگوله»[1] می­نامند و کشتی­گیران میدان دیده و کارآزموده را پهلوان خطاب می­کنند و در هر مرحله و روستا یکی از پهلوانان پیشکسوت عنوان «سرپهلوان» را دارد.

برگزاری کشتی روز و زمان مشخص ندارد اما اخیرا بدلیل مشغلات زیادکاری این مراسم بعد از غروب آفتاب درمحل­هایی از پیش تعیین شده برگزار می­گردد.

معمولا کشتی­گیران هر محل با نظر سرپهلوان تصمیم به زورآزمایی می­کنند که در این صورت به شهرها و آبادی­های دیگر خبر می­دهند و کشتی­گیران آن نقاط را برای انجام مسابقه دعوت می­کنند.

مراسم آغاز و نحوه اجراء:

این مراسم دارای آغازی بسیار زیبا و دیدنی است. با صدای ساز و نقاره همه اهالی محل را خبر می­کنند و جمعیت بسیار دور میدان کشتی گرد می­آیند و کشتی­گیران هر محل در قسمتی از میدان در کنار هم قرار می­گیرند که به طور منظم و مرتب پهلوانان میزبان و میهمان دور میدان حرکت می­کنند و در جلوی هر دسته از میهمانان بنا به رسم روی زانوی چپ خم شده و سرانگشتان دست را به خاک می­سانید.

آغاز مصاف کشتی­گیران با رجزخوانی که در اصطلاح محلی «خزومما» یا «فوزما» نامیده می­شود همراه است. تعیین هماورد به طور آزاد با قبول دعوت به نبرد می­باشد، پایان کشتی وقتی است که یکی از دو طرف جز کف پا نقطه دیگری از تنش با زمین تماس پیدا کند. که در این صورت شکست خورده و پهلوان پیروز با جست و خیز میدان را طی می­کند و گاهی در میان جمعیت دوران می­زند و پول جمع می­کند و معمولا دوباره به میدان می­آید و حریف می­طلبد.

جامه کشتی شلواری پارچه­ای و چسبان است که «لاسپاره» نامیده می­شود. جایزه کشتی­گیران «برم» است و شامل پارچه، آینه، کیف، پول، دستکش، جوراب، سیب، نارنج و ... است.

مراسم ازدواج:

1- گیشه بری:

بردن عروس به خانه داماد را به اصطلاح گیشه­بری می­گویند که با هیجان­ترین قسمت از مراسم عروسی و نقطه اوج این مراسم است. در این هنگام صدای ساز و نقاره، ترانه­خوانی و مبارکباد فضا را آکنده می­کند.

اما گویی در ضمیر فرهنگ جامعه نیز همانند عروس که دارای دلی­نگران و غم و اندوه خداحافظی از دوران کودکی و نوجوانی، دختری خود در خانه پدر است دل نگرانی و تشویش وجود دارد و بنا به رسم، به صورت­های مختلف برای عروس بخت و اقبال خوب آرزو می­کنند.

2- نحوه اجرای گیشه­بری در مناطق مختلف گیلان:

در گیلان در مناطق مختلف مراسم گیشه­بری با شیوه­ای خاص انجام می­گیرد. در شرق گیلان نهالی را که در خانه پدر عروس کنده­اند همراهش می­کنند و این نهال را عروس و داماد با هم در خانه داماد می­کارند. در بعضی از روستاهای غرب و شرق گیلان مادر عروس پای­خروسی را که از مادر داماد گرفته با رشته­های رنگین ابريشمین به پای مرغ می­بندد و آن مرغ و خروس را با عروس همراه می­کنند تا در خانه داماد بند از پای آن برگیرند و در لانه­ای که آماده کرده­اند جایشان دهند. در خیلی از نقاط گیلان نان و آرد را در سفره­ای به کمر عروس می­بندند تا با خود خیر و برکت به همراه داشته باشد و به این ترتیب عروس عازم خانه بخت می­شود، اما قبل از آنکه پا را از خانه بیرون بگذارد در هر منطقه بنا به رسم برادر یا دایی عروس جلوی او را می­گیرند تا چیزی از عروس بگیرند و به آنچه دریافت کرده «درسری» (در ماسال) در دائیانه (در نومندان و شرق گیلان) می­گویند.

اگر راه خانه داماد نزدیک باشد عروس را پیاده می­برند و اگر راه دور باشد مرکبش اسبی مزین و آراسته خواهد بود که البته نر و اخته نباید باشد در مناطق شرق- گیلان (روستاهای کوهستانی دیلمان) عروس از هر جوی آب روان که بگذرد بخشی از مهریه خود را به حضرت فاطمه زهرا (س) می­بخشدو جمع این بخشش­ها را از جمع مهریه او کم می­کنند.

در نیمه راه داماد با دو تن ساقدوش و سلدوش به پیشواز عروس می­آید و یک نارنج، پرتقال و یا یک تکه قند به طرف عروس پرت  می­کند که مفهوم برکت­خواهی و طلب نیک­بختی در آن نهفته است.

گوشه بیجار یا گیشه بیجار:

گوشه یا گیشه بیجار در مناطقی در شرق گیلان به خصوص در لاهیجان و رودسر انجام می­شود. در واقع بعد از گیشه­بری خانه داماد این مراسم به پاگشایی عروس به شالیزار داماد یا خانواده­ی داماد را می­گویند. اولین باری که عروس پا به شالیزار خانواده داماد می­گذارد با مراسم خاصی انجام می­پذیرد و هدایایی نیز به عروس در این مراسم داده می­شود که برای زنان گیلانی در قدیم با شوق و ذوق فراوانی همراه بوده است.

تم سفید با پازون:

در شالیزارهای گیلان در میان نشاءهایی که کاشته می­شود گاه ساقه­های سفید رنگی دیده می­شود به محض اینکه ساقه سفیدی در نشاءها پیدا شود آن را به پای مرد صاحب شالیزار می­زنند و از وی مژدگانی دریافت می­کنند. بگونه­ای كه صاحب شالیزار با خوشرویی و رضایت هدیه نقدی خود را پرداخت می­کند که می­گویند بسیار شگون دارد و باعث برکت مزرعه و شالیزار خواهد شد.

خوراک­های گیلانی:

منطقه گیلان از نظر تنوع خوراک­ها و غذاهایی که در فصل­های مختلف تغییر هم می­کند مثال زدنی است. وجود شرایط جوی خاص باعث شده کمتر محصولی را نتوان در زمین­ها و جلگه­ها و کوهپایه­های بعمل آورد.

وجود دریا و آبزیان دریایی، پرنده­های مهاجر از قبیل مرغابی­های وحشی، غاز، تیهو، قو، چنگر، خودکا, نفت جیل، و غیره که در غذاهای محلی گیلان نقش­های فراوانی ایفا می­کنند و این خوراک­ها هر چه متنوع­تر می­کنند.

محصولات کشاورزی متنوع در هر جایی می­تواند باعث تنوع غذایی آنجا شود. وجود پرنده­های بزرگ و کوچک که در فصول مختلف از قرن­های گذشته وارد آن خاک می­شدند و فراوانی آنها که در گذشته خطر انقراضی هم برای آنها متصور نبود این پرنده­ها را در غذاهای کدبانوهای این منطقه همیشگی کرده است.

چنگر، خودکا و مرغابی­های وحشی که از آن واویشکاهای بسیار خوشمزه درست می­کنند. ماهی­ها و آبزیان که به همراه گردوی درختهای گیلان و سبزی­های معطر مزه خاصی به غذاهای پائیزی و زمستانی می­بخشد. این غذاها بخصوص در شرق گیلان بسیار رایج است و امروزه مهاجران و مسافرانی که به این مناطق می­آید و در سیر آفاق و انفس خود بسیار از این غذاها لذت می­برند.

نمونه­های از خوراک­های گیلانی:

واویشکا:

این غذا که در بالا به آن اشاره شد به خصوص در شرق گیلان تهیه می­شود. چنگر و خودکا و گاه مرغابی­ها که انواعی از پرنده­های این منطقه­ می­باشند مواد اولیه آن را تشکیل می­دهد. گوشت چنگر به همراه پیاز فراوان و گاه بدون آن و نیز انار ترش را بتدریج با هم سرخ می­کنند این غذا را معمولا صیادان این پرنده بیشتر تهیه می­نمایند تا خانه­ها و توسط کدبانوها!

واپیچار:

صیادان چنگر اولین دشت خود را به وایشکا اختصاص می­دهند به خصوص اگرمیهمانی با خود به کومه­هایشان برده باشد.

ترش واش قاتوق:[2]

نوعی سبزی معطر در گیلان می­روید که زنان روستایی به آن ترش واش می­گویند. این غذا با همین سبزی (ترش واش) ساییده شده با سنگ و نمکار (نوعی ظرف سنگی) و یا هر خرد کن دیگر به همران پرنده­های محلی به خصوص مرغابی و اخیرا مرغ­های محلی و یا عادی تهیه می­شود و بسیار غذای لذیذی است. این غذا چون طبیعی است برای همه ذائقه­ها قابل پسند است.

باقلا قاتق» (خوشت باقلی)

این غذا که بسیار معروف است. با لوبیای خورشتی (پاچ باقلا) شوید (خشک یاتر) سیرخام (برگ سیر) تخم مرغ، ادویه و روغن تهیه می­شود.

ابتدا باقلی­ها را پوست کنده همراه با سیر و مقداری روغن در قابلمه یا گمج کمی سرخ می­کنند. سپس مقدار کمی زردچوبه و شوید به آن اضافه می­نمایند و تفت می­دهند. در انتها یک یا دو لیوان آب به آن اضافه نموده و بر روی حرارت ملایم می­گذارند و بعد از چند دقیقه تخم مرغ را به آن اضافه می­کنند. این غذا بدون تخم مرغ هم استفاده دارد. این غذا از خوراک­های باستانی این مرز و بوم به حساب می­آید.

ترش تره:

مواد اولیه: سبزی (جعفری، گشنیز، اسفناج،تره، چغندر) برنج، سیرخام، ترشی (آب نارنج یا انار) آلوچه سبز، تخم مرغ، ادویه.

ابتدا سبزها را زیر خرد می­کنند. یک لیوان آب و نصف لیوان برنج که قبلا خیسانده­اند در قابلمه می­ریزند تا سبزی و برنج کاملا پخته شود. سپس سیر را خرد کرده با زردچوبه و روغن سرخ می­کنند و به مواد داخل قابلمه اضافه می­نمایند . سرآخر در ترشی مورد علاقه مقداری آرد برنج (گندم) اضافه کرد و تدریج به خورشت اضافه می­نمایند. در پایان نیز تخم­مرغ­ها را اضافه می­نمایند.

سیر قلیه:

مواد اولیه: برگ سیر، شوید خشک، لپه، مرغ، ترشی (آبغوره یا انار) ادویه و روغن. ابتدا برگ سیر را به همراه سیر رنده شده و شوید خشک در روغن تفت می­دهند. لبه آب پز شده را به مرغ آب پز شده آب مرغ و ترشی مورد نظر اضافه کرده به مدت نیم ساعت روی حرارت ملایم می­جوشانند بعد از جا افتادن تخم­مرغ اضافه می­شود.

میرزا قاسمی:

مواد لازم: بادمجان، گوجه، سیر، تخم مرغ، ادویه، رب گوجه فرنگی

ابتدا بادمجانها راروی ذغال (چراغ گاز) کباب می­کنند سپس پوست سوخته آن را جدا کرده با گوشت‌کوب و یا ساطور تخته (در سابق استفاده می­شد) می­کوبند. آنگاه بادمجانها را با مقداری زردچوبه در روغن تفت داده و سیر را نیز که قبلا خرد و سرخ کرده­اند به بادمجانها اضافه می­کند. در فصول تابستان و بهار مقداری گوجه­فرنگی را ریز خرد کرده, به مخلوط سیر و بادمجان اضافه می­کنند و در فصل زمستان از رب گوجه فرنگی استفاده می­کنند. وقتی (رب) نیز تفت داده شد. تخم مرغ را اضافه می­نمایند.

آلومسما:

این غذای محلی هم ریشه در تاریخ و نیز طبیعت و تنوع گیلان دارد. استفاده از گوشت مرغابی یا مرغ، پیاز سرخ شده، آلوی بخارایی، رب گوجه ترش (آب انار ترش یا آب نارنج) بادمجان، گوجه­فرنگی ادویه نشانه این همزیستگی با طبیعت است.

مرغابی یا مرغ آب پز شده را به همراه پیاز سرخ شده, رب انار و آلوی خیس داده شده را در روغن و ادویه تفت می­دهند. سپس دو لیوان آب مرغ به مواد اضافه نموده و روی حرارت ملایم می­گذاردند تا بتدریج آب مرغ تبخیر شود. در پایان نیز غذا را با بادمجان و گوجه فرنگی سرخ شده و تزیین می­کنند.

سایر غذاهای محلی گیلان عبارتند از:

اناربیح: گوشت + گردو+ پیاز+ آرد+ آب انار ترش+ فلفل.

شش انداز: بادمجان+ گردو+ پیاز+ رب انار.

سیرابیح یا سیروابیح: برگ سبز سیر+ تخم مرغ+ زردچوبه.

شیرین تره: اسفناج+ تخم مرغ+ سیر.

خالوآبه: آرد برنج+ گوجه سبز+ انواع سبزی+ شکر+ تخم مرغ.

چخرتمه: مرغ+ پیاز+ تخم مرغ+ آب لیمو یا نارنج.

نازخاتون: گوشت+ سبزی (نعنا و جعفری)+ بادمجان+ شکر.

موتن جن: مرغ یا مرغابی+ کشمش یا قیسی+ گردو+ رب انار+ شکر.

لونگی: ماهی (معمولا سفید) مغز گردو+ سبزی جعفری+ سیرتر+ خاویار ماهی.

کولی غورابیع: کولی (ماهی کوچک خزری)+ سبزی معطر+ ترشی (آب انار یا نارنج)+ شکر+ مغز گردو.

ماهی فیپیچ: ماهی+ کشمش+ نعناع+ آب انار+ گلپر+ فلفل.

ترشی شامی: گوشت+ پیاز+ جعفری+ تخم مرغ+ سیب زمینی+ آب غوره.

انواع کوکو: کوکوی اشبل (خاویار ماهی سفید معمولا) کوکوی گردو و کوکوی اوزون برون و...

انواع آش: آش خرشو (از شیر تازه گاو فارغ شده یا زه شیر تهیه می­شود).

آش ترش، خولی آش یا خالی آش.

انواع چاشنی: کال کباب، بورانی بادمجان، بورانی اسفناج، زیتون پرورده، اشپل شور کرده، ماهی شور، ماهی دودی، کال باقلوا و...

شیرینی­جات محلی گیلان:

فرنی، رشته و خشکار، گل پالوده و...

ترک حلوا، خاتون پنجره، فرش حلوا، سمنو و....

حلوای رقایب (خیزات در روز عید مرده­ها).

انواع کلوچه: فومن، کلوچه لاهیجان و کاکا.

انواع نان محلی: نان لاکو که از آرد برنج تهیه می­شود، نان کشتا (آرد برنج، کدو حلوایی، دانه گیا خفرفه).

انواع ترشی: فلفل ترشی، سیر ترشی، بادمجان ترشی، هفتا بیجار، یار الماسی، پیاز ترشی و ....

انواع رب: رب سیب ترش، رب نارنج، رب انار و..

انواع مربا: مربای بادرنگ، شقاقل، گل قند (گل محمدی) بهار نارنج، کدو، زغال اخته ولش (تمشک)و...

همچنین غذاهایی چون، اشکنه، پلا سرسره، مرغ کوکو، تاس کباب، کباب ترشی، مرغ ترش، مرغ فسنجان، فسنجان ترش، ماهی مالابیح، کوکو گزنه،

نام بردن از غذاهای بالا به قصد آموزش یا نام بردن از چند غذای محلی گیلانی نیست. دقت در مواد تشکیل­دهنده این غذاها نشان از ریشه داشتن این غذاها در تاریخ چند هزار ساله این مرز و بوم است. غذاهایی که ریشه در خاک و درخت و دریا و آسمان پر پرنده و جلگه­های سرشار از پرندگان و سبزهای محلی که روزگاری بانوان پر کار این خطه بی­نیاز از کارخانه­های تولید گوشت­های مصنوعی و با تکیه بر ذخایر تمام تمام نشدنی پروتئینی خدایی و خاکی که همه نوع گیاه و حبوبات و غلات و .. را در خود می­پروراند، خوش خوراک­ترین خوردنی­های موجود را برای کودکان و مردان خود تهیه می­کردند.

جمع­آمدن کوهستان، جلگه، دریا, دشت در کنار یکدیگر بر تنوع این خوراک­ها افزوده است. زنان و مردان جلگه چه بسیار خوراک­هایی را از مردان و زنان کوهستان و دیلمان نیاموخته­اندو چه بسیار غذاها و خوارک­هایی ساحلی، دستمایه زنان دیلمی و کوه­نشین نشده است.

بسیار از غذاهایی که در بالا نام برده شد در موسم­های جشن و عزا و یا در موسم­های طبیعی سال پخته می­شود و همانطور که قبلا اشاره گردید بسیار از خوراک­هایی که در گیلان پخته می­شود. به سبب پاسداشت آیین کهن است یا آیین کهن به سبب یادآوری خوراکی کهن­تر برگزار می­شود.

متاسفانه بسیاری از این گویش­ها و آیین­ها و خوراک­ها در حال نابودی است. موضع­گیری­های نابخردانه برخی از هموطنان مرکزی و صدا و سیمایی که گاه بدون تحقیق با برخی از نابخردان و ناآگاهان فرهنگ ملی هم صدا می­شود و به فرهنگ محلی خطه گیلان آسیب جدی وارد می­کند.

هم اکنون نه تنها بسیاری از گویش­های زیرمجموعه گیلکی دیلمی در حال زوال است خود گیلکی معیار نیز در حال تضعیف است. چرا که بسیاری از مردم شهرنشین و حتی متاسفانه دانش آموخته به فرزندان خود فارسی دری یاد می­دهند. در حالی که همه گیلک زبانان به زبان فارسی به راحتی می­توانند صحبت نمایند. اگر چه این روند خوشبختانه کندتر است اما در حال سرایت به روستاها نیز می­باشد.

منابع و مآخذ:

- تحقیق میدانی، بیشتر این تحقیق به روش میدانی انجام گرفته است،

- تاریخ گیلان، شود زکو، آلکساندر، بی جا، بی نا،

- گیلان نامه: مجموعه مقالات گیلان­شناسی، پوراحمد جکتاجی، محمد تقی، طاعتی، رشت، 1366.

- فرهنگ لغات و اصطلاحات و ضرب­المثل­های گیلکی، مرعشی، احمد، وزارت فرهنگ و هنر، تهران، 2532.

- واژه­نامه گویش گیلکی، مرعشی، احمد، رشت، طاعتی، 1363.

- فرهنگ گیل ودیلم، فارسی به گیلکی، پاینده، محمود، تهران، امیرکبیر، 1366.

- فرهنگ مثل­ها و اصطلاحات گیلکی، پیانده لنگرودی، احمد، تهران، سروش، 1374.

- ریشه­یابی واژه­های گیلکی و وجه تسمیه شهرها و روستاهای گیلان، سرتیپ پور، جهانگیر رشت، گیلکان، 1372.

تاثیر فراماسون ها در تحولات سیاسی دوره معاصر

محمد توحیدی چافی

پيشگفتار:

سخن از فراماسونري است. جرياني كه به دليل راز آلود بودنش توجه بسياري  از محققان و پژوهندگان سياسي و اجتماعي روزگار ما را به خود مشغول داشته است. راز آلود بودن فراماسونري به معناي سري بودن وجود لژهاي فراماسونري نيست، چنانچه بسياري از فراماسون­هاي اروپا و فراموشخانه­هاي ايران شناخته شده­اند بلكه آنچه كه كمتر شناخته شده و با وجود تلاش­هاي محققان و يا رازجويان و نيز حكومت­هاي مختلف هنوز در هاله­اي از ابهام باقي مانده و چنانچه بايد و شايد به صفحه روشن حقيقت و روشن گام ننهاده است اسرار دروني و چرايي ايجاد اين محافل رازآلود است. پژوهش درباره فراماسونري نيز در راستاي همين پنهان بودن  رموز فراماسونري و نيز  گسترش اين موضوع در سراسر دنيا و نيز گستردگي منابع موجود كه روزبان­هاي مختلف به رشته تحرير در آمده براي پژوهشگر ايراني بسيار سخت مي­نمايدو

از طرفي آثار نوشته شده در باب فراماسونري يا آن قدر جانبدارانه و ستايش­آميز است كه به واسطه وابستگي به آنها نمي­توان چشم  بسته همه آن گفته­ها را پذيرفت و در يك كار پژوهشي گنجاند و يا چنان از سر دشمني و بدبيني به نگارش درآمده­اند كه ارزش علمي آن نوشته را نيز يكسره زير سؤال مي­برد.

 وقتي سخن از  فراماسونري و تأثير آن در تحولات تاريخ معاصر ايران به ميان مي‌آيد كار  دشوارتر مي­نمايد چرا كه ايران ما در اين يكصد سال اخير حكومت­هاي مختلفي را با  گرايش‌هاي سياسي و عقيدتي گوناگون به خود ديده است و اين تنوع در گرايش­ها و دخالت سياست­زدگي و نه سياست علمي و پژوهنده، بسياري از موضع­گيري­ها را تحت تأثير قرار داده است. از سويي ديگر بسياري از پژوهش­هاي صورت گرفته اگر چه با گرايش­هاي خاصي همراه بود ولي از آنجايي كه با محور قرار دادن يك پيش­فرض و پيش­داوري بوده به راز گشايي­هاي خوبي نيز نائل شده­اند كه پژوهنده بايد همه اين منابع را پيش چشم آورده و با دقت نظر و شناخت اين گرايش­ها سره را از ناسره باز نمايد.

در اين تحقيق برآنيم همه نظرات مخالف و موافق و مثبت منفي را به ديده تحقيق علمي بنگريم تا شايد بتوانيم برخي از زواياي پيدا و نهان فراماسونري در ايران و تحولات و تأثيرات آن را در سطح جامعه و نفوذ در طبقه نخبگان اين كشور و نيز حوادث كلان ايران بررسي نماييم. شكي نيست كه بضاعت مزجاه اين شاگرد را تاب آن نيست كه قدم در درياي بيكران همه  فنون پژوهش بگذارد بلكه مي­كوشد راهنمايي و مدد استاد گرانقدر را چراغ راه نمايد تا در سايه هدايت ايزد منان گوشه­هايي از اهداف تحقيق را به ثمر بنشاند.

محمد توحيدي

20/5/85

مقدمه

الف) فراماسونري چيست؟

فراماسونري در ايران همانقدر كه واژه­اي آشناست به همان ميزان از نظر شناخت واقعيت­هاي آن ناشناخته مانده است. فراماسونري در واقع يك سازمان محسوب مي­شود چون از يك رابطه تشكيلاتي منظم سود جسته و ساز و كار تعريف شده­اي دارد. فراماسونري در واقع سازماني نيمه پنهان است چرا كه در برخي مناطق دنيا به طور آشكار و در برخي مناطق پنهاني و يا در قالب­هاي گوناگون و به عناوين مشابه به حيات خود ادامه مي­دهد.

لفظ فراماسونري در زبان فرانسه به صورت Frace macin و در زبان  انگليسي Free mason به معناي بنايان آزاد به كار مي­رود. در نوشته­هاي ايراني متقدم به واژه­هايي مانند فريميشن، فراميسن، فارميشن هم برمي‌خوريم ولي اينها همه واژه­هاي بيگانه اين واژه است و در ايران آن را با نام فراموشخانه مي­شناسند. درباره وجه تسميه اين واژه نظرات گوناگوني ابراز شده است و همين باعث پيدايش افسانه­هاي زيادي در پيرامون آن گرديده است. از جمله عده­اي پيدايش آن را به زمان حضرت آدم رسانده و برخي ديگر سابقه آن را به زمان حضرت سليمان و اتحاديه بنايان معابد نسبت داده­اند.

به نظر صاحب نظران ضرورت حفظ اسرار شغلي و به دنبال آن موقعيت و طبقه اجتماعي، بنايان را به تجمع و گرد آمدن در چنين محفلي ترغيب نموده است. به نظر مي­رسد  چنين نظرياتي كه از سوي خود گرداندگان فراماسونري ابراز مي­گردد بيشتر در جهت مشروعيت بخشيدن براي تشكيلات است نه براي بيان واقعيات.

نويسندگان درباره  فراماسونري همانگونه كه اشاره گرديد به دو دسته تقسيم مي­شوند: دسته نخست پژوهندگان مخالف يعني كساني كه به ديده مثبت و ستايش­گونه به فراماسونري مي­نگرند و نويسندگان مخالف فراماسونري را پديده­اي در جهت تثبيت قدرت استعمارگري در كشورهاي تحت سلطه و نيز  عاملي همراه و هم عقيده با صهيونيسم مي­شمارند.

ستايش كنندگان فراماسونري آن را سازماني براي گسترش آزادي و انسانيت قلمداد مي­كنند  و افكار و عقايد فراماسونري را در جهت پيشرفت و توسعه و ترويج  برابري و آزادي مي­انگارند. اين گروه سخت به دفاع از آن پرداخته و مي كوشند آن را برپايه برترين آرمانهاي بشري و بشردوستانه بشناسانند و از هرگونه كاستي و نارسايي بدورش دانند و كساني را كه به جرگه فراماسونان باور ندارند گمراه و واپسگرا، نادان و دور از منطق انگارند. كساني كه ريشه­هاي فراماسونري را در يهود مي­بيند دلايل قابل تأملي ارائه مي­دهند. يكي از اين دلايل كه جنبه افسانه­اي دارد اعتقادي  است كه فراماسون­ها درباره تاريخچه اين سازمان دارند. بسياري از ماسون­هاي نخستين لژ فراماسونري را معبد سليمان مي­دانند و حيرام كه شخصيتي افسانه­اي در تورات است را پايه­گذار فراماسونري  به شمار مي­آورند.

نگاه به چگونگي شكل­گيري فراماسونري در ايران، بر نزديكي اين پديده با سازمان جهاني  يهود صحّه مي­گذارد چرا كه شكل­گيري نخستين لژ فراماسونري در ايران حاصل فعاليت مدارس يهودي و افراد يهودي وابسته به سازمان اتحاد جهاني يهود بود. از طرفي اين يهوديها بودند كه فراماسونري را به مستعمره­هاي انگليس در آمريكا  شناساندند.

اما برخي از نويسندگان همچون ابراهيم الفت در كتاب فراماسونري چيست؟ لژهاي فراماسونري را حداقل در برخي كشورها همچون آلمان را داراي ماهيت ضديهود دانسته­اند وي مي­گويد لژهاي آلمان نه تنها يهوديان داوطلب عضويت را رد مي­كردند بلكه آنها را به عنوان مهمان هم به لژ راه نمي‌دادند.

از دلايل رد اين عقيده اين است كه ضديت نازيها با تشكيلات فراماسونري بر كسي پنهان و پوشيده نيست. آنها معتقد بودند سازمان فراماسونري يكي از مظاهر بزرگ و نيرومند يهوديان است و اين قدرت يهودي­هاست كه به صورت سازمان­هاي فراماسونري در سرتاسر جهان به خصوص در كشورهاي در حال پيشرفت و صنعتي ريشه دوانده است.

ب) فراماسونري و كشورهاي اسلامي

فراماسونري به وسيله لژهاي فرانسوي به مصر و برخي مستعمراتش و توسط انگليسي­ها آشكارا را دردهند و به صورت نيمه پنهان در تركيه عثماني پايه­گذاري شد.  در مصر در همان سال يورش ناپلئون به اين سرزمين 1213/1798 سال پايه­گذاري فراماسونري در اين كشور محسوب مي­گردد. بسياري از فراماسون­ها باوي در اين سفر همراه بودند كه انجمني فراماسونري را با عنوان «محفل ايزيس»كه نام يكي از خدايان زن افسانه­اي مصر باستان است در قاهره بنيان نهادند بعدها نيز در سال 1221/1806 از سوي «خاور  بزرگ فرانسه» لژ ديگري در اسكندريه به نام «لژ دوستان ناپلئون» پايه‌گذاري شد. سؤال اينجاست اگر فراماسونري دنبال برابري، آزادي و نوع دوستي بود پس چرا تا اين حد سرنوشت خود را با  جهانگشايان مغرور و گيرنده آزادي انسانها گره زده­اند!

تركان عثماني نيز كه بسياري از  اين لژهاي صادراتي را تجربه نموده­اند برخي از چهره­هاي برجسته همچون سلطان مراد پنجم بدان پيوسته و گاه نيز با شناخت ماهيت آن به مبارزه با آن برخاسته و آن را در  لاك پنهاني خود فرد برده­اند.!

انگلستان براي از بين بردن ويژگيهاي ستيهنده و انقلابي و مذهبي عثماني به ترويج فراماسونري در عثماني پرداخت. ويژگي غيرديني و تساهل مذهبي فراماسونري در از بين بردن تعصبات ديني عثمانيها دخالت داشت بگونه­اي ثمره آن در قالب  حكومت سكولار و غيرديني تركيه و ريشه­داري آن هنوز هم بر جاي مانده است.

پژوهندگاني كه با نگاه منفي به پديده فراماسونري مي­نگرند اين سازمان عريض و طويل و سازمان يافته را كه چنان قدرت عظيم تنبيه و تشويق را در خود جمع كرده است كه از طرفي دوستان خود را در رسيدن به درجات بالاي سياسي و اقتصادي ياري رسانده و افشاي اسرار آن را برابر با مرگ مي‌شمارد ريشه در قدرت­هاي استعماري دارند. ظاهراً فراماسونري در فرانسه و آمريكا منشأ آزادي و برابري و دموكراسي بوده­ است اما آيا بايد ديد كه همين جريان در كشورهاي ديگر و تحت سلطه، داراي همين برد مثبت بوده است يا خير؟

فراماسونري كه انگليسي­ها از 350 سال قبل آن را  با كلمات دلپذير آزادي، برادري، برابري و نوع دوستي رواج داده­اند از قرن هيجدهم به بعد به بزرگترين وسيله استعمار تبديل شد. مردم خوش باور آسيا، آفريقاو خاورميانه به زودي فريب پيشقراوالان استعمار (فراماسونري) را خوردند و مخصوصاً با گوشش مداوم عمال سياست استعمار كه اكثراً  فراماسون هم بودند قسمت­هايي از ايران هم از دست رفت!

براستي اگر هدف فراماسون­ها و لژهاي مادر آن در فرانسه و انگليس برابري و آزادي و نوع دوستي بودند پس چرا كشورهاي تحت سلطه به چنان پيشرفتي نائل نشدند!

ج) فراماسونري و هندوستان

در هندوستان كه نماد بارز و مهمترين كشور تحت استعمار مستقيم انگليس به حساب مي­آيد، يازده سال پس از بنيان يافتن فراماسونگري نوين در انگلستان «لژ بزرگ انگليس» نخستين گام را براي پديد آوردن يك انجمن فراماسونگري در شهر كلكته در ايالت بنگال هندوستان برداشت! لژ ياد شده در دسامبر 1728/1141 اين مأموريت را به جرج پامفرت داد و او فراماسونگري را به انگليسيان هندوستان معرفي كرد و خود وي نخستين «استاد بزرگ ايالتي» هند خاوري گرديد.

از شخصيت­هاي بارز و بومي فراماسونري در هند ميرزا ابوطالب اصفهاني است كه از حاميان و همكاران استعمار انگليس و كمپاني هند شرقي بود مطالعه در زندگي فراماسونري­هاي نشان مي­دهد كه  همه آنها در همكاري با دولت بريتانيا و كمپاني هند و شرقي  در چپاول و سيطره بر هند يد طولايي داشته­اند.

خود ميرزا طالب سرانجام نسبت  به فراماسونري بدبين مي­شود و در نوشته­هايش با وجودي كه از  ستايشگران انگلستان است اما شعار برابري و برادري فراماسون­ها را افسانه مي­خواند و در انجام كار فراخواني فراماسون­ها را براي عضويت نهايي نمي­پذيرد. شگفت آن است كه تكاپوهاي فراماسونري در هندوستان حتي پس از رهايي از يوغ بريتانيا ادامه يافت و مانند بسياري از كشورهايي كه فراماسون­ها به درجات بالاي مشاغل بالاي كشوري مي‌رسند در اين كشورها نيز فراماسون‌ها حائز مشاغل بالا مي‌شوند.

در سالهاي اخير هند شاهد برگزاري جشن­هاي آشكار لژهاي فراماسونري است و برخي از اين لژها همچون لژ ايمني و اميد دويستمين سال تأسيس خود را جشن مي­گيرند. پيوند فراماسونري هند و رسيدن  اعضاي آن به درجات بالاي حكومتي خود از طرفي  نشان از پيچيدگي و آميختگي سرنوشت فراماسونري با قدرت­هاي بزرگ و دست­اندركار كاشتن نيروهاي طرفدار خود است. امري كه در هند،  تركيه، ايران و حتي كشورهاي بزرگي چون آمريكا داراي ميزان بالايي از واقعيت است. فراماسون بودن  بيشتر رئيس جمهورهاي آمريكا خود مبين اين واقعيت است!

فراماسونري نيز مانند بسياري از جريان­هاي مدعي نوع دوستي و پيشرفت داراي دو رويه استعماري و كارشناسي و دانش است. همين فراماسونري كه در كشورهاي تحت استعمار و توسعه نيافته در خدمت قدرتهاي مهاجم قرار گرفته و اين كشورها با دخالت خود اين  عوامل وابسته را به درجات  بالاي حكومتي مي­رساندند در غرب مانند صنعت آن منشاء بسياري از خدمات بوده است!

بيداري و انقلاب فرانسه كه در سايه حمايت و سازماندهي لژهاي فراماسونري صورت گرفته و نيز انقلاب رهايي بخش آمريكا نيز كه سردمدار آن از اعضاي شناخت شده فراماسونري است خود مبين همين نكته مهم است.

از دلايل ديگري كه مي­توان به پيوند فراماسونري و استعمار اشاره كرد اين است كه بسياري از برپاگنندگان  لژهاي اصلي در هند،  مصر و ديگر كشورهاي توسعه نيافته، مستعمره و يا كشورهاي مسلمان همچون ايران از عوامل سياسي و اقتصادي اين كشورها بودند. ژنرال كلبر كه ناپلئون را همراهي مي­كرد انجمن فراماسونري «محفل ايزيس» را در مصر پايه­گذاري كرد و نيز جرج پامفرت كه همانگونه كه اشاره شد مؤسس اولين لژ فراماسونري در هند بود.

فصل اول: فراماسونري در ايران

الف) آشنايي ايرانيان با فراماسونري

كشور ما از جمله سرزمين­هايي است كه تشكيل سازمان­ها و فراماسونري در آن ديرتر راه يافت. چرا كه با وجود دخالت­هاي بيگانگان در كشور ما ولي استقلال نسبي و دخالت ديرتر بيگانگان اين روند شكل­گيري فراماسونري را در ايران ديرتر و با تأخير همراه كرد. همانطور كه اشاره شد استقلال و تحت­الحمايگي كشورهايي چون هند و مصر موجب شكل­گيري فراماسونري در اين كشورها شد.

فراماسونري در ايران در ابتدا نتوانست پايگاه آشكاري داشته باشد.  قدرت نسبي شاهان قاجار و حساسيتي كه هميشه در ايران نسبت به عناصر خارجي وجود دارد در كنار احساس خطري كه شاهان قاجار از عناصر و سازمانهاي غربي در ايران داشتند مزيد بر علت  گرديد.

همانگونه كه در ادامه ذكر خواهد گرديد ناصرالدين شاه بساط فراماسونري در ايران را در زمان خود برچيد و دستور داد كه حتي نام آن را كسي بر زبان نياورد. از  ديگر دلايل علل داخلي اين پديده بافت سنتي و ساختارهاي اجتماعي، سياسي و فرهنگي ايران است. دين اسلام و رسوخ آن در روح و جان ايراني در كنار آگاهيهاي بيشتري كه مردم ايران نسبت به نيات خارجيان در ايران داشتند تشكيل لژهاي فراماسونري را در ايران به تأخير انداخت. از طرفي ايرانيان همواره تمدن  و فرهنگ خود را كمتر از ديگر تمدن­ها نمي­دانستند. آنها از ديرباز چنين  گروههايي را در بين  خود تجربه كرده بودند. وجود گروههاي صوفي­گرا و داراي راز و رمزهاي ايراني خلأ وجود چنين سازمان­هايي را پر مي­كرد تا جايي كه فراموشخانه­ها و مجمع­هايي كه بعدها در ايران به وجود آمد نتوانست تمام ويژگيهاي فراماسونري و لژهاي فرانسه و انگليس را با خود همراه كند، تا جايي كه مجبور مي­شود برخي  از ويژگيهاي ايران ­گرايانه را با خود همراه كند به همين دليل برخي از اين لژهاي داخلي كاملاً مورد تأييد لژهاي اروپايي در نيامد.

با اين وجود پيشرفت­هاي  فراوان و محيرالعقول غربي­ها از ديد روشنفكران داخلي پنهان نماند و با توجه به ماهيت حكومت­هاي شاهنشاهي كه زمينه به قدرت رسيدن نخبگان كشور به هرم قدرت و دستگاههاي اجتماعي (اجرايي) چندان آسان نبود بنابراين برخي از ايرانيان دست  به دامان خارج از ايران شدند از سويي ديگر عوامل قدرتهاي بزرگ در داخل كشور  همواره به دنبال كساني مي­گشتند تا بتوانند در داخل ايران دست نشانده و عوامل نفوذي پيدا كنند.

سفر ايرانيان به خارج از كشور به خصوص اروپا و نيز اعزام دانشجويان به كشورهايي كه  خاستگاه فراماسونري نوين بودند اين روند را چه براي ايرانيان جستجوگر و چه براي دستگاههاي وابسته به استعمار به خصوص انگليس هموارتر كرد. در واقع فراماسون­ترين ايرانيان كه به اين سازمان وابسته شدند كساني بودند كه  در همين سفرها و مأموريت­ها به عضويت لژهاي فرانسه و انگليس در آمدند وگرنه اعضاي فراموشخانه­هاي ايران هرگز داراي آن قدرت نفوذ نشدند مگر اينكه وابستگي  به لژهاي مادر در اروپا داشته و مورد تأييد قرار مي­گرفتند.

مأمورين، سفرا، دانشجويان و سفركردگان ايراني به فرنگ به  زودي شيفته لژهايي شدند كه كانون­ ترقي­خواهي و تجددطلبي و سنگر مبارزه با استعمار محسوب مي­شدند.

تأسيس نخستين لژ فراماسونري در هند در سال 1735 تأثير فراواني در شناخت ايرانيان با دستگاه فراماسونري داشت. ايرانياني كه در اين روزگاه به هند رفت و آمد مي­كردند در اين لژها راه يافتند و در بازگشت به ايران زمينه­هاي پخش و پراكندن انديشه­هاي فراماسونري را فراهم كردند. مهمترين اين افراد بازرگانان و سوداگراني بودند كه به هندوستان مي­رفتند. دسته دوم روضه­خوانان و روحانياني بودند كه براي پراكندن انديشه­هاي خود در ميان مسلمانان هند به اين سرزمين قدم مي­گذاشتند. اين  افراد ياد شده بيشتر از مردم فارس و اصفهان بر مي­خواستند ولي چون تعداد آنها اندك بود مجال گستردن انديشه­هاي خود به طور كامل نيافتند و از سويي در آن روزگار هنوز جرايد ايران به مرحله‌اي نرسيده بود كه در نشر اين افكار موثر افتد.

گروه ديگري از مردم كه به عثماني و مصر مسافرت مي­كردند زمينه آشنايي با لژهاي استانبول و قاهره را پيدا كردند و در هنگام ورود و بازگشت به ايران مروج اين افكار شدند.

سرزمين روس نيز پايگاه ديگري بود براي شناخت ايرانيان با اين سازمان كم و بيش ناشناخته آن روزگار. از فردي كه در اين زمينه ياد شده يكي ميزا فتحعلي آخونداف بود كه به تعبير محمود كتيرايي در كتاب فرماسونري در ايران «از ايرانيان بيداردلي بود كه نماينده شور ايران­پرستي و از پيشروان انديشه آزادي زمان خويش محسوب مي­شد» وي مانند برخي از روشنفكران  پس از خود انجمن فراماسونري را چاره دردهاي ايران مي­پنداشت.

اما جايگاه اصلي و تأثيرگذاري كه دو كشور فرانسه و انگلستان در شناخت ايرانيان با فراماسونري ايفا كردند با هيچ يك از سرزمينهاي ياد شده برابري نمي­كند. به گفته محمود محمود از آغاز سده­هاي نوزدهم پاي هر ايراني كه به اروپا و به ويژه انگلستان رسيد او را به انجمن ماسوفي خواندند و بردند برادر و برابرش ناميدند و رازمگو را به گوشش فروخواندند و دهانش را مهر كردند و دوختند.

اين همه اصرار و تأكيد لژهاي فراماسونري انگلستان در جذب دانشجويان، سفرا و مسافران ايراني و آموزش آنها و بازگرداندن حتي اجباري آنان به ايران جاي شگفتي دارد. آيا مي­توان قبول كرد كه اين دعوتها و تحكمها در بازگشت به ايران از روي خيرخواهي و از سردرد و رهانيدن ايرانيان از استبداد و پيشرفت سرزمين ماست.

اين ظن گمان زماني تقويت مي­شود كه بسياري از مأمورين انگلستان در كشورهاي مستعمره وابستگي به اين  نهاد داشته و در برپايي لژهاي وابسته به لژ مادر نقش فعالي داشتند كه قبلاً نيز  بدان اشاره گرديد. در اين لژها عملاً در بزرگداشت اين افراد زياده­روي شده و با اعطاي القاب و عناوين دهان پركن و القاي وفاداري و مجازاتهاي شكستن عهد آنان را روانه ايران مي­كردند.

تحقيقات به عمل آمده نشان مي­دهد كه بسياري از اين ماسونهاي پذيرفته شده در همان ديدار نخست متوجه بازيگرداني اساتيد لژ مي­شدند ولي چون به حكم «آن را كه خبر شد خبرش باز نيامد» براي وفاداري و دوري از مجازاتهاي اعمالي مجبور به اطاعت مي­شدند.

برخي از اين فراماسونها نيز آگاه بودند كه وابستگي به اين سازمان در رسيدن آنها به مراتب بالاي حكومتي دخالت دارد از عضويت در آن شادمان بودند. در بخشهاي آتي خواهيم ديد كه چگونه بسياري از نخبگان سياسي كشور ما در اثر حمايت اين سازمان به درجات بالاي حكومتي رسيده­اند حتي بسياري از مردان قدرتمند كه داراي قدرت فوق­العاده­اي در جامعه ملوك­الطوايفي دوران قاجار بودند. چگونه از لژهاي داخلي استمداد حمايت براي رسيدن و يا ابقاء در حكومتهاي ايالات مي‌كردند. همين جريان اثبات مي­كند كه اين لژهاي به ظاهر فرهنگي و مدعي مساوات و برابري چگونه قدرتشان از اين قدرتمداران افزونتر بوده است و يا لااقل در رأي­زني آنها در هيأت حاكمه مؤثر مي­افتاده است.

اگر بخواهيم فراماسونري را عنصري مستقل به حساب آوريم بايد شك كنيم كه چگونه يك سازمان فرهنگي بدون وابستگي به قدرتهاي ذي نفوذ در ايران قدرت تشويق و قدرت بخشي داشته است.

ب) نخستين فراماسون­هاي ايراني

در خصوص اولين ايراني كه به جرگه فراماسون­ها پيوسته به درستي نمي­توان فردي را به عنوان نخستين فرد ياد كرد چرا كه با توجه به ماهيت پنهان فراماسونري و تبعاتي كه ممكن بود در صورت آشكار شدن ماهيت و گروندگان به اين لژها گريبان­گير آنها شود و يا عدم اطمينان از نوع واكنش جامعه و حكومت و افكار عمومي باعث پنهان ماندن بسياري از آشنايان يا وابستگان به لژهاي فراماسوني گرديد.

اما اكثر صاحب نظران اولين مأمور ايراني را كه در اوپا به  فراماسون­ها پيوست «عسگرخان ارومي» مي­دانند وي از سرگردگان سپا عباس ميرزا بود كه در سال 1222 قمري از سوي دربار ايران با نامه و هدايا به دربار ناپلئون رفت. وي داراي مقامي عالي در دستگاه فتحعلي شاه قاجار بود؛ چنانچه اين پادشاه در معرفي وي به ناپلئون وي را «عاليجاه عمدالخوانين عسگرخان افشار» مي­نامد.

از زمان پيدايش رواج لژهاي نوين فراماسونري در اروپا تا زمان ورود وي به فرانسه و گرويدن وي به مسلك فراماسوني بيش از يكصد سال مي­گذرد و همين امر باعث شده كه برخي محققين در انتساب نخستين فراماسون ايراني به وي دچار ترديد شده­اند چرا كه بعيد مي­دانند در طي اين يكصد سال هيچ ايراني به فراماسونها نپيوسته باشد.

جرجي زيدان نويسنده عرب و نيز صاحب كتاب «روابط ايران و ناپلئون» از عسگرخان ارومي ياد كرده و وي را از بزرگترين و عاليترين فراماسونهاي جهان دانسته و دومي از مصاحبت او  ابراز افتخار و امتنان داشته ولي هيچ كدام از نخستين بودن وي ياد نكرده­اند.

عسگرخان  ارومي ظاهراً علاقه فراواني به فراماسونري از خود نشان داده و چنان تحت تأثير قرار مي­گيرد كه در شبي كه به «فيلوسوفيك فرانسه» يعني لژ بزرگ اسكاتلند مي­پيوندد شمشيري را كه به گفته خودش بيست و هفت سال در راه وطن خدمت نموده است براي گروگان تقديم ياران فراماسونش مي­كند تا در آن «راه مقدس» با همان شمشيري كه در راه شاه «والاتبارش» جنگيده آماده ستيز در راه فراماسون‌ها گردد و اين فراماسونري چيست كه اين مرد سرد و گرم چشيده را چنان از خود بي خود مي­كند جاي تأمل و شگفتي دارد.

دومين شخصيت سياسي كه به لژ لندن پيوست ميرزاابوالحسن خان ايلچي خواهر زاده حاج ابراهيم كلانتر شيرازي است. تاريخ نگاران ايراني از وي به بدي ياد مي­كنند. ظاهراً اسناد بسيار متفن و مستندي درباره حقوق بگيري وي وجود دارد.

وي نخستين سفير ايران در انگليس و اولين شخصيت ايراني عضو فراماسونري انگليس است. پيشنهاد دهنده وي براي ورود به لژ لندن سرگور اوزلي ـ مهماندارش در لندن ـ در سال 1225 ه. ق/1810 م است.

با شناختي كه از سرگور اوزلي در جريانات ايران وجود دارد مشخص مي­شود كه سرسپردگي اين مرد به استعمار انگليس تا چه حد بوده و انگيزه وي در پيوستن به لژ لندن تا چه حد سياسي بوده است.

ميرزاابوالحسن خان ايلچي كه به نوشته محمود كتيرايي در نوجواني در لباس دخترها ظاهر شده و مشتريان حسن وي بزرگان شهر بوده­اند و چنان در اذهان عامه منفور و نامحترم بوده كه هموطنانش از معامله با وي اجتناب مي­كرده­اند.

وي همان كسي است كه موريه در كتاب «حاجي باباي اصفهاني» از وي به عنوان «حاجي فيروز» ياد كرده و آن داستان ننگين را نوشته است. در همان سال پيوستن وي به فراماسونري در  حضور سي و پنج تن از اعضاي اصلي لژ دولت بريتانيا از طريق «كمپاني هندشرقي» مبلغ يك هزار روپيه ماهيانه براي وي در نظر مي­گيرند.

همين وابستگي و پيوستگي عوامل آشكار انگليس با كشاندن ايرانيان به لژهاي فراماسونري خود گواه آشكاري است بر آنكه در واقع فراماسونري پوششي بوده براي استعمار تا در پشت آن از اين وابستگان فراماسونري به نفع منافع نامشروع بريتانيا بهره گرفته شود به نحوي كه خود استعمار انگليس نيز مستقيماً متهم نگردد.

پس از اين شخصيتها كه نمايندگان سياسي ايران در پيوستن به فراماسونري بودند به ميرزامحمدصالح شيرازي مي­رسيم كه نماينده دانشجوياني است كه براي دانش­اندوزي رهسپار انگلستان شده بودند. وي از اعضاي هيئت پنج نفره­اي بود كه از سوي فتحعلي شاه در سال 1815 به لندن اعزام شد كه وي نيز به همراه يكي از پنج نفر يعني ميرزاجعفرخان فراهاني به لژ لندن درآمد.

پس از پيوستن به فراماسونري كار هم او بود كه بالا گرفت وي نخستين روزنامه ايراني را در ايران انتشار داد. وي بعدها دوباره به لندن بازگشت و اين بار سفارت عباس ميرزا را يافت فعاليت ماسوني وي در انگلستان حتمي است اما از فعاليت وي در ايران اطلاعي در دست نيست.

همان طور كه در مبحث ميرزاصالح شيرازي اشاره شد. يكي ديگر از پنج دانشجوي اعزامي به لندن كه به مجمع فراموشان راه يافت ميرزا سيدجعفرخان فراهاني (مشيرالدوله) بود وي در سال 1817 به فراماسونري پيوست. مشيرالدوله را از مردان آگاه زمان خود دانسته­اند. وي  نخستين كسي بود كه پس از بركناري ميرزاآقاخان نوري براي اولين بار هيأت وزيران تشكيل داد و خود رئيس آن گرديد. 

وي در سال نخست پادشاهي ناصرالدين شاه مأمور شد كه به همراه نمايندگان روس و انگليس سرحد ايران و عثماني را از روي قرارداد ارزنه­الروم معين كند.

اولين شاهزادگان ايراني كه از پيوسن آنها به فراماسونري ياد شده پسران حسينعلي فرمانفرما هستند كه حاكم اصفهان بوده و در تاريخ ايران به عنوان مدعي ناكام سلطنت از وي ياد شده است اين سه تن به همراه جيمز فريز ـ عضو سفارت انگليس در ايران وارد لندن شده  و به عضويت لژ آن شهر در آمدند.

اين سه شاهزاده عبارتند از: قلي ميرزا، تيمورميرزا و نجفعلي ميرزا بودند كه پس از شكست از سپاه تهران از شيراز گريخته و به انگلستان مي­آيند. در اين سفر شاهزادگان ايراني را به انجمن فراماسوني مي­برند كه شرح آن در سفرنامه خواندني نجفعلي ميرزا به جاي مانده است.

آنها علاوه بر آنكه مورد توجه و عنايت كاركنان انگليسي قرار ­گرفتند ماهيانه سيصد تومان نيز به آنها پرداخت مي­شده است. واضح است كه اين توجه و سرمايه­گذاري طمع آلود انگليسيها ورود آنها را به مجمع فراماسونري قابل تأمل مي‌كند.

يكي از فراماسونهايي كه در سال 1857 به لژ فراماسونري گراندريان پيوست از جمله عوامل سرسپرده انگليس است كه در تاريخ تحولات معاصر داراي نقش بارز و سرنوشت­سازي است وي كسي نيست جز ابوطالب فرح خان امين­الدوله كاشي كه عامل پيمان ننگين پاريس است كه دست ايران را از هرات كوتاه كرد. وي ابتدا در جرگه غلام بچگان فتحعلي قاجار قرار داشت كه وي پس از روييدن ريشش توسط وي به عباس ميرزا نائب­السلطنه پيوست و در دربار وي او فرخ خان شد و القابي چون امين­الملك و امين­الدوله را با خود هموار كرد و چنان خيانتي كرد كه اشاره شد.

اين همه وابستگي­ها و خوش خدمتي­هاي فراماسونهاي ايراني در حق بريتانيا بعيد به نظر مي-رسد از روي صرفه و اتفاق حادث  شده باشد.